Selectie uit het aanbod van de laatste jaren WO I: Boeken

Als afsluiting van de november Eerste Wereldoorlog-maand een selectie van de Nederlandstalige boeken die de afgelopen jaren verschenen zijn.

GESCHIEDENIS

* * *

Chrisje en Kees Brants ' Velden van weleer. Reisgids naar de Eerste Wereldoorlog' (Nijgh & Van Ditmar/Dedalus, Amsterdam/Antwerpen 2001; zesde druk, geheel herzien en uitgebreid)

Het pionierboek in Nederland uit 1993 over de Eerste Wereldoorlog, nu alweer voor de zesde keer herdrukt (en geheel herzien). Auteurs en uitgeverij waren aangenaam verrast door de enorme publiciteit in de pers. Die ontstond niet alleen door de gedegen inhoud van de reisgids.

Journalisten en recensenten hadden in 1993 weinig keus, als ze wat over het 75-jarige jubileum van het einde van de oorlog wilden schrijven. Dat 'Velden van Weleer' het eerste succes niet aan dit gelukkige toeval te danken had, bewijst deze zesde druk.

De auteurs noemen het 'een vreemde reisgids' De gidsfunctie is namelijk beperkt, het is een selectie uit de enorme hoeveelheid musea, loopgraven, begraafplaatsen en monumenten langs het Westelijke Front.

Ieder hoofdstuk behandelt een gebied aan het front. Deze negen hoofdstukken kunnen weer los van de rest van het boek gelezen worden. De geschiedenis van de oorlog, fragmenten uit brieven en dagboeken, citaten uit romans en gedichten, en reisbeschrijvingen zijn prachtig door elkaar geweven.

Deze combinatie van reisgids en leesboek blijkt een gouden greep te zijn geweest. Het Westelijk Front hoeft bij wijze van spreken niet eens bezocht te worden, om een goede indruk te krijgen van wat er zich heeft afgespeeld.

'Velden van weleer' is het ideale inleidende boek, zowel voor de thuisblijvers als voor degenen die eens een kijkje aan het Westelijke Front willen nemen.

* * *

Ian Ousby 'De weg naar Verdun. Frankrijk en de Eerste Wereldoorlog' (Anthos, Amsterdam 2002)

De Britse historicus Ousby ziet Verdun als het symbool van de strijd van de Fransen en Duitsers in de Eerste Wereldoorlog. Het grensgebied tussen Duitsland en Frankrijk, waar de stad ligt, is al vele eeuwen omstreden. Niet voor niets hebben in diezelfde regio roemruchte veldslagen als Waterloo en Sedan.

Verdun was bovendien het scharnierpunt van de Duitse opmars in 1914. Het boek opent met een beschrijving van de slag, die vanaf februari tot november 1916 woedde. Ousby probeert aan de hand van een aantal getuigen uit te leggen hoe de Franse soldaten de strijd ondergingen.

Daarnaast gaat hij op zoek naar de psychologie en de denkbeelden van de Franse soldaat, die ondanks de incompetente leiding over het algemeen op zijn post bleef. Hoe keek men aan tegen oorlog, de Duitse tegenstander, de leiding en de Franse propaganda?

In het middenstuk van het boek wordt de periode 1870-1914 behandeld. Het jaar 1870 is niet toevallige gekozen, aangezien de Fransen in dat jaar verpletterend verslagen werden door Duitse legers bij Sedan. De frustratie over die nederlaag was in 1914 nog sterk voelbaar en was een motivatie om hevig tegenstand te bieden tegen de Duitse invasie.

De laatste hoofdstukken van 'De weg naar Verdun' behandelen de slag vanaf maart. Uiteindelijk wonnen de Fransen hun posities van februari 1916 weer terug. Zowel de Duitsers als Fransen verloren enorm veel mensen.

* * *

Richard Heijster 'Een bezoek aan Verdun. Breuklijn der beschaving' (Elmar, Rijswijk 1994)

Reisgids die zich toelegt op het verhaal van de stad Verdun tijdens de Eerste Wereldoorlog. Met toeristische informatie, de historische achtergrond, de bezienswaardigheden, twee verkenningen per auto en een aantal wandelingen over de slagvelden.

Van dezelfde auteur verscheen ook een reisgids over de stad Ieper.

* * *

'De Grote Oorlog kroniek 1914-1918. Deel 1'. Onder redactie van Hans Andriessen, Martin Ros en Perry Pierik (Uitgeverij Aspekt, 2002)

Het belang van de Eerste Wereldoorlog voor de twintigste eeuw wordt sinds kort meer ingezien in Nederland. In het boek zijn daarom essays over allerlei aspecten van de Grote Oorlog bijeen gebracht. Ze zijn geschreven door historici, militairen en medici.

Het levert een breed scala aan onderwerpen en invalshoeken op: artillerie en gas, commandovoering tijdens de slag om Verdun, medische hulpverlening, Duitse deserteurs in Nederland, de rol van Paus Benedictus XV en de ineenstorting van het Duitse keizerrijk in 1918.

Evelyn de Roodt werd over haar bijdrage aan deze kroniek over Duitse deserteurs in Nederland door OVT geinterviewd. Zie de audio: ‘Duitse deserteurs in neutraal Nederland in WO I’

* * *

Sophie de Schaepdrijver 'De Groote Oorlog. Het koninkrijk België tijdens de Eerste Wereldoorlog (Olympus, 2002; zevende druk)

Sophie de Schaepdrijver ‘Taferelen uit het burgerleven – Essays en aantekeningen’ (Atlas)

Het is vreemd maar waar. 'De Groote Oorlog' is het eerste standaardwerk over Belgie in de Eerste Wereldoorlog van na de Tweede Wereldoorlog. En in het Interbellum verscheen slechts één boek over dit onderwerp van de grote historicus Pirenne. Onbegrijpelijk, dat er verder alleen maar deelstudies bestaan. Want er gebeurde een hoop met Belgie in de Grote Oorlog.

België was in 1914 de vijfde economische macht van de wereld en was vanaf zijn ontstaan in 1839 neutraal. Spijtig genoeg hadden de Duitsers daar geen boodschap aan, hoewel ze het neutraliteitsverdrag getekend hadden. De eerste militaire actie aan het Westelijke Front was de Duitse invasie van België.

De Belgen werden vier jaar door Duitsland bezet, op een strook grond in het Zuidwesten na. Daar, bij de rivier de IJzer hield het Belgische leger onder leiding van koning Albert stand.

De Duitsers probeerden door een verdeel en heers tactiek de Belgen te verzwakken. Ze probeerden de Vlaamse emancipatiebeweging voor hun karretje te spannen. Tijdens de bezetting kwam er voor het eerste een Nederlandstalige universiteit, namelijk Gent.

Interessant is hoe het economische verzwakte België aan voedsel en andere eerste levensmiddelen kwam. Het Comité dat daar voor zorgde, werd het invloedrijkste bestuursorgaan van België tijdens de bezetting. Daarbij werd het imago van 'poor little Belgium' ten volle uitgebuit. De sympathie van het buitenland lag bij het overweldigde landje.

'De Groote Oorlog' is verder een nuttig boek voor de Nederlandse lezer, omdat het een beeld geeft van de Belgische maatschappij en het Vlaamse nationalisme.

* * *

Paul Moeyes 'Buiten Schot. Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog 1914-1918' (Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2001)

Ruim tachtig jaar na het einde van de Eerste Wereldoorlog was het er dan
eindelijk: het verhaal van Nederland tijdens de Grote Oorlog. Voor die tijd was er nog geen overzichtelijke en vlot geschreven standaardwerk op de markt verschenen.

Desondanks moest Nederland goed op de oorlogvoerende landen letten. Ze mochten geen excuus krijgen, om Nederland binnen te vallen. Het Nederlandse leger bleef daartoe vier jaar lang helemaal gemobiliseerd. De Engelsen en Duitsers mochten niet in de verleiding komen om via Nederland de andere partij aan te vallen.

Paul Moeyes werd door OVT geïnterviewd over zijn boek. Zie de audio: ' Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog'

* * *

Hans van Lith 'Plotseling een vreselijke knal: bommen en mijnen treffen neutraal Nederland 1914-1918 (Europese Bibliotheek, Zalbommel 2001)

Nederland wilde tijdens de Eerste Wereldoorlog ten koste van alles neutraal blijven. Helaas hadden de strijdende partijen daar niet altijd respect voor. Vooral in Zeeland, maar ook op andere plaatsen werd de Nederlandse neutraliteit geschonden. Franse, Duitse en Engelse vliegtuigen schonden het luchtruim en Nederlandse handelsschepen liepen kans op een mijn te varen.

Het boek geeft een overzicht van de incidenten. In het bijzonder de grens van Zeeland en België kreeg het relatief zwaar te verduren, blijkt uit de kaartjes achterin met 'vergissingaanvallen'.

* * *

Evelyn de Roodt 'Oorlogsgasten. Vluchtelingen en krijgsgevangenen in Nederland tijden de Eerste Wereldoorlog' (Europese Bibliotheek, Zaltbommel
2000)

De brute aanval van Duitsland op België in augustus 1914 bracht honderdduizenden Belgen in beweging. De meest logische richting om heen te vluchten was het neutrale Nederland. Eén miljoen Belgen zaten korte of langere tijd in België. Daarvan keerden de meeste na de bezetting van bijna geheel België terug.

Naast burgers vluchtten er ook uitgeweken militairen, deserteurs en ontsnapte krijgsgevangenen naar Nederland. Nederland had dus tijdens de Eerste Wereldoorlog een grote hoeveelheid buitenlanders van zeer divers pluimage te gast. Hoe hun opvang verliep, wordt in het boek beschreven.

Evelyn de Roodt werd door OVT geïnterviewd over haar boek. Zie de audio: 'Vluchtelingen in de Eerste Wereldoorlog'

* * *

Ben Macintyre ‘De dochter van de Engelsman – Een waar gebeurd verhaal over liefde en verraad in de Eerste Wereldoorlog’ (Mets & Schilt)

Een groepje Engelse soldaten komt tijdens de Eerste Wereldoorlog per ongeluk in Duits gebied terecht, aan de verkeerde kant van het front. Ze duiken twee jaar lang succesvol onder in een Frans dorpje, tot ze verraden worden.

De bevolking van het dorpje was op de hoogte van het verblijf van de Engelsen. Robert Digby kon gewoon door het dorp kan lopen, omdat hij de Franse taal machtig was. Waarom werden ze na twee jaar opeens verraden?

Het verhaal wordt nog dramatischer door het feit dat Digby een kind verwekte bij een meisje uit het dorp. Deze dochter, die de auteur toevallig tegenkwam bij de onthulling van het monument voor de verraden Engelsen, was de oorzaak van het ontstaan van het boek.

* * *

Sebastiaan Haffner ‘De zeven doodzonden van Duitsland tijdens de Eerste Wereldoorlog’ (Mets & Schilt) Met een nawoord van Sophie de Schaepdrijver

De Duitsers hebben na 1918 niet serieus terug willen kijken op de Eerste Wereldoorlog. In plaats van naar de oorzaken van de nederlaag te zoeken, werd het ‘noodlot’ aangewezen als de schuldige.

Haffner betoogt juist dat het verlies was te wijten aan foute beslissingen. Het boek verscheen voor het eerste in het Duits in 1964, 50 jaar na het begin van de Grote Oorlog.

LITERATUUR

* * *

Tom Lanoye 'Niemands Land. Gedichten uit de Groote Oorlog' (Prometheus, Amsterdam 2002). Met tekeningen van Dooreman en foto's van Michiel Hendrycks.

De auteur heeft klassieke Britse oorlogspoezie in het Vlaams vertaald. Er is dan ook een duidelijke verbinding tussen de Britten en de Vlaamse grond. Vlaanderen was tenslotte één van de belangrijkste slagvelden van het Britse leger.

* * *

Henri Barbusse 'Het vuur' (Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2001). Vertaling van 'Le feu'

De verschijning van 'Le feu' in 1916 was een sensatie. Het boek verscheen midden in de oorlog. Het was meteen een succes en wordt nog altijd tot de klassiekers gerekend.

Het werd niet bepaald goed geacht voor de moraal aan het front, maar aan de andere kant waren de Fransen ook weer zo sportief om het snel een prestigieuze literaire prijs te geven.

'Le feu' werd snel vertaald en werd bijvoorbeeld ook in de Britse loopgraven gelezen.

* * *

Robert Graves 'Dat hebben we gehad' (Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2001) Vertaling van 'Goodbye to all that' (de herziene editie van 1957)

Robert Graves had jaren in de loopgraven doorgebracht, vond het naoorlogse Engeland niet meer leuk en had geld nodig. Voor hij naar het Spaanse eiland Mallorca emigreerde, publiceerde hij eind jaren twintig 'Goodbye to all that ', een afrekening met zijn Engelse verleden.

Een groot deel van deze autobiografie wordt besteed aan het leven in de loopgraven.

* * *

Ernst Jünger ‘Oorlogsroes’ (Uitgeverij de Arbeiderspers, Amsterdam/Antwerpen 2001) Vertaling van ‘In Stahlgewitter’

Ernst Jünger beleefde zijn frontervaringen als een roes. Hij beschreef de romantiek van de oorlog en de opkomst van de moderne oorlogsvoering, met gifgas en de massale inzet van mens en materiaal.

* * *

Pat Barker 'Regeneratie trilogie' (Rainbow Pockets, 2002) Vertaling van 'The Regeneration Trilogy'

Tijdens de Eerste Wereldoorlog werden Britse militairen, die geestelijk zwaar geknakt waren door de verschrikkingen, opgelapt in het militaire hospitaal Craiglockhart. Eenmaal hersteld werden ze gewoon weer naar het front gestuurd. In de trilogie van Pat Barker neemt dit ziekenhuis een centrale plaats in.

De hoofdpersonen van de trilogie ‘Niemandsland’(1991), ‘Het oog in de deur’(1993) en ‘Weg der geesten’(1995) zijn zowel echt als fictief. De oorlogsdichters Wilfred Owen en Siegfried Sassoon zijn daar werkelijk verpleegd. En ook de arts W.H.R. Rivers, die mensen moest genezen om ze weer in de loopgraven te laten functioneren, heeft daar echt gewerkt. Luitenant Billy Prior is een voorbeeld van een verzonnen personage.

Het boek werd in OVT besproken door Luc Panhuysen. Zie audio: ‘Het favoriete boek van historicus Luc Panhuysen’