Biografie in het teken van twee verzwegen letters De ondergang van CDA-politicus Willem Aantjes in 1978

De volgende middag maakt Aantjes tijdens een persconferentie bekend dat hij zal aftreden als fractievoorzitter en kamerlid van het CDA. De politicus Willem Aantjes is nu officieel gevallen. De val van deze politicus lijkt extra diep omdat Aantjes bij een grote groep mensen een zeer hoog aanzien geniet.

Er is de laatste jaren in de media veel aandacht voor de kwestie Aantjes. In 1999 verschijnt Aantjes met Van Agt in het programma Buitenhof voor een verzoeningsgesprek tijdens Pasen en een jaar later is Aantjes de hoofdgast in het programma Het Zwarte Schaap.

Nu is er opnieuw aandacht voor de persoon Willem Aantjes. Op 7 mei 2002 promoveert de historicus Roelof Bouwman op de kwestie Aantjes. Dezelfde dag zal zijn dissertatie verschijnen: ‘De Val van een Bergredenaar. Het politieke leven van Willem Aantjes.’

Het verhaal van de val van Aantjes is vaak beschreven, maar bijzonder aan het boek van Bouwman is dat hij toegang kreeg tot de persoonlijke archieven van de politicus. Het boek volgt zijn jeugd in Bleskensgraaf, zijn schooltijd en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog, zijn werkzaamheden bij de PTT en de uitzending naar Duitsland in 1943 door de PTT in het kader van de Arbeidsinzet.

Na een jaar in Duitsland als postbode te hebben gewerkt, wil Aantjes terug naar Nederland. Dit is niet gemakkelijk. Onder Nederlanders in Duitsland wordt over een vluchtroute gesproken. Als je lid wordt van de Germaanse SS, kan je vervolgens in Nederland te werk gesteld worden en dan zou je bij aankomst in Nederland snel naar huis kunnen vluchten.

Aantjes besluit deze vluchtroute te nemen. Hij meldt zich aan bij de SS, maar schrikt als er een uniform voor hem bezorgd wordt en de aanmelding veel officiëler blijkt dan verwacht. In de aanmelding werd over Landsturm gesproken. Aantjes komt in Hoogeveen terecht waar hij weigert voor de Landsturm te tekenen. Als hij dit blijft weigeren, wordt hij naar Port Natal in Assen gestuurd.

In deze voormalige psychiatrische inrichting moet hij in de strafcolonne werken. Omdat er begin 1945 niet genoeg Duitse wachters zijn, krijgen een aantal gevangen de taak van wachter, zo ook Aantjes. Na de bevrijding van het kamp, komt Aantjes via omzwervingen weer thuis in Bleskensgraaf. Dan en ook in de jaren die volgen, verzuimt Aantjes aan te geven dat hij zich ooit met een nationaal-socialistische organisatie heeft ingelaten.

De val van een Bergredenaar is goed geschreven. Het is een spannend boek dat een mooi beeld geeft van de Nederlandse politiek van de jaren vijftig tot en met de jaren zeventig. Echt interessant wordt Bouwmans boek wanneer Aantjes binnen de ARP-fractie politieke carrière begint te maken.

Bouwman maakt nauwgezet duidelijk hoe vaak leden van de ARP-top benaderd worden door oude kennissen van Aantjes met de mededeling dat het oorlogsverleden van Aantjes niet deugt. Vervolgens wordt het ook pijnlijk duidelijk hoe vaak Aantjes zich uit deze situaties redt en dus ook hoe vaak hij zijn aanmelding bij de Germaanse SS verzwijgt.

Het verzwijgen van de twee letters staat centraal in het boek. In de loop der jaren vertelt Aantjes stukje bij beetje zijn verhaal van Port Natal, maar verzwijgt hoe hij in Port Natal terechtkwam. Met andere woorden; hij verzwijgt twee letters: SS.

Ook Aantjes realiseert zich in 1975 het probleem van het achterhouden van deze informatie. Eenmaal achtergehouden, kan je er niet meer te voorschijn mee komen. “Op dat moment werd me duidelijk dat wat de mensen niet over mij wisten, een probleem was geworden. Pas toen werden die twee lettertjes, voor mijn eigen gevoel, echt een geheim.”

Het door Bouwman scherp duidelijk gemaakte constante verzwijgen van Aantjes, maakt dat ‘De val van een Bergredenaar’, na de recente tendens om Aantjes vooral als slachtoffer te zien, toch weer een ander licht op deze geschiedenis werpt.

Femke Veltman

Roelof Bouwman, De val van een Bergredenaar. Het politieke leven van Willem Aantjes, Boom, Amsterdam, 2002.