De visie van Haffner Hitler in het kort

De boeken van Sebastiaan Haffner (1907-1998) doen het goed in Nederland. Zijn autobiografie ‘Het verhaal van een Duitser 1914-1933’ was in 2001 een succes en ‘De zeven doodzonden van Duitsland in de Eerste Wereldoorlog’ is net uitgekomen. Ook een ander meesterwerk van Haffner verscheen dit jaar opnieuw.

‘Kanttekeningen bij Hitler’ werd voor het eerst in 1978 gepubliceerd. Aan de hand van zeven thema’s wordt Hitler beknopt ontleed. Zijn ‘Leven’, ‘Prestaties’, ‘Successen’, ‘Vergissingen’, ‘Fouten’, ‘Misdaden’ en ‘Verraad’ worden op ogenschijnlijk eenvoudige wijze op een rijtje gezet.

Het boek sloeg behoorlijk in bij de publicatie. Dat was niet omdat niemand nog over Hitler had geschreven, het lag aan de originele interpretatie van bekende feiten. De sleutel tot het politieke gedrag van Hitler lag volgens Haffner aan het feit dat hij zichzelf als verpersoonlijking van het Duitse Rijk zag:’Het lot van het rijk hangt uitsluitend van mij af’.

Hitler had het Derde Rijk dan ook in die geest ingericht. Er was geen grondwet, hij wilde geen opvolger en de macht was verdeeld over allemaal rijkjes in het Rijk. In het midden van de chaos stond Hitler als verbindende factor. Wanneer hij wegviel, zou de boel onherroepelijk in elkaar zakken. Het was alles of niks, en het werd helemaal niets in 1945.

Volgens Haffner was Hitler ook geen opportunist. Hij had al in de jaren twintig een politiek programma ontwikkeld, dat gebaseerd was op een onnavolgbare mix van zijn opvattingen over de staat, rassenhaat en antisemitisme. Hij volgde dit programma trouw tot het einde toe:
‘Lebensraum’ in het oosten en vernietiging van de joden.

Zijn misrekening was de houding van Engeland, dat Duitsland in 1939 de oorlog verklaarde naar aanleiding van de inval in Polen. De zwakheid van Frankrijk voelde Hitler daarentegen zeer goed aan. Men verwachtte een uitputtingsslag zoals in de Eerste Wereldoorlog, maar het werd een snelle overwinning van de Duitsers.

Dat feilloze instinct voor de zwakke momenten van tegenstanders noemt Haffner de mentaliteit van de gier. Hitler hoefde tijdens zijn politieke opkomst in de jaren dertig niet meer te doen dan zijn verdeelde en verzwakte tegenstanders opzij te schuiven. Hij profiteerde van de halfslachtige revolutie van de conservatieven in Duitsland rond 1930, die het fundament van de Weimar republiek al behoorlijk ondermijn hadden voor 1933.

Internationaal maakte Hitler gebruik van de Vrede van Versailles, waar de Duitsers de ongunstige vredesvoorwaarden gedicteerd kregen. Frankrijk en Engeland, de enige overwinnaars die wat konden afdwingen bij Duitsland, waren onderling verdeeld. De Britse politiek van appeasement begon volgens Haffner al in de jaren twintig. De Fransen wilden hard optreden tegen Duitsland, maar bogen steeds meer naar de Britse politiek.

Dat Haffner Hitler in het boek ‘Prestaties’ toedichtte was ook een kleine schok. Hij meent dat Hitler van de economische crisis op wist te lossen. Tegen een zekere prijs, dat wel. Maar de zes miljoen werklozen konden grotendeels weer aan de slag en dat was echt niet alleen te wijten aan de herbewapening van Duitsland.

Haffner schatte ook de geestelijke gesteldheid van Hitler bijzonder goed in. Al in 1940 schrijft hij in ‘Duitsland 1939: Jekyll & Hyde’ (1940), dat Hitler mogelijk zelfmoord zal plegen.

Het boek van Fest, ‘Hitlers laatste dagen’ is net uitgekomen en de tweedelige biografie van Kershaw is nog niet zo lang geleden voltooid. Deze boeken werden overigens besproken in OVT (zie audio).

Joris Smeets

Bronnen:
Sebastiaan Haffner ‘Kanttekeningen bij Hitler’ (1978)
NRC Handelsblad 2-5-97, ‘Sebastiaan Haffner: Anmerkungen zu Hitler, 1978’ door Hubert Smeets