Langs de machiavellistische meetlat Saddam als dictator

‘Niets verschaft een heerser meer aanzien dan het feit dat hij grote militaire acties onderneemt en uitzonderlijke staaltjes van bekwaamheid levert’, schrijft Machiavelli in ‘De Heerser’, zijn klassieke handleiding voor dictators. Vanzelfsprekend moet een heerser die acties dan wel tot een goed einde brengen. Daar slaagde Saddam Hussein niet bepaald in: de oorlog tegen Iran, de invasie van Koeweit en de verdediging tegen de Amerikaanse aanval verliepen weinig succesvol.

En dat terwijl Saddam zeker ook ‘talenten’ bezit die Machiavelli aanprijst in zijn boek. Hij zorgde bijvoorbeeld dat hij, net als sovjetdictator Stalin, zeer gevreesd was. Beiden terroriseerden de bevolking, partijgenoten en de eigen familie. Machiavelli meent dat een heerser zowel bemind als gevreesd kan worden. Als er gekozen moet worden is het echter ‘zonder meer veiliger gevreesd dan om bemind te worden’.

Op zich was het zeker ook niet slecht dat Saddam (net als Hitler) zich op militaire projecten stortte, volgens de handleiding van Machiavelli. ‘Iemand die de hoogste macht uitoefent, moet dus geen ander doel nastreven, geen andere gedachte hebben en geen andere bekwaamheid ontwikkelen dan de krijgskunst en de daarmee samenhangende organisatie van het leger.’

VLEIERS

Een probleem waar Saddam Hussein zich niet voldoende tegen wist te wapenen was een hofhouding met vleiers. Zijn omgeving praatte hem, de Leider-President, de nieuwe Nebukadnezar, Ridder van het Arabisme, de Saladin van de moderne tijd naar de mond. Hij kreeg alleen te horen wat hij horen wilde. Net als de Italiaanse dictator Mussolini geloofde hij teveel in zijn eigen propaganda over zijn land, leger en leiderschap.

Volgens Machiavelli vormen vleiers ‘een gevaar waartegen heersers zich maar moeilijk kunnen verdedigen’. Als oplossing geeft hij het advies een tussenweg te bewandelen: de heerser moet wijze mannen in zijn regering kiezen en hen alleen de vrijheid geven om hem de waarheid te zeggen. Het kan namelijk niet zo zijn dat iedereen de heerser gewoon de waarheid zegt, want dan ‘brengt men geen respect meer voor je op’.

Verstandige woorden van Machiavelli. Alleen is een dictator de waarheid zeggen voor een wijze adviseur niet altijd raadzaam, en soms zelfs gevaarlijk. Levend in zijn schijnwereld en omgeven door vleiers maakte Mussolini de fatale vergissing om aan de zijde van nazi-Duitsland de Tweede Wereldoorlog in te gaan. Met een slecht voorbereid leger en gelovend in zijn expansionistisch ‘Romeinse’ ambities ging hij ten onder.

Het einde van Mussolini heeft wat weg van dat van Saddam Hussein. Hij besloot aan het einde van de oorlog, nadat de Duitse troepen in Noord-Italië zich hadden overgegeven, onder te duiken in Milaan. Hij meende er populair te zijn. De bevolking moest niets meer van hem hebben. Bang verraden te worden, het lot van Saddam, probeerde hij naar Zwitserland te vluchten. Hij werd gepakt, geëxecuteerd en omgekeerd opgehangen in Milaan. Met ‘eerlijke’ adviseurs en een goede bestudering van ‘De Heerser’ was het hen misschien minder slecht vergaan.

Joris Smeets

Bronnen:
Machiavelli ‘De Heerser’
Luigi Barzini ‘The Italians’
‘Saddam Hussein’ door Carolien Roelants (NRC 15-12-2003)