Grootste ijveraar voor Bond werd geen lid Volkenbond en de VS

De Volkenbond ontstond op de puinhopen van de Eerste Wereldoorlog. De grootmachten die de oorlog hadden gewonnen (Amerika, Engeland, Frankrijk en Italie), bepaalden in juni 1919 met hun Vrede van Versailles hoe de wereld er uit zou gaan zien. Een van de belangrijkste punten was het straffen van de Duitsers.

Dankzij de inspanningen van president Woodrow Wilson van de VS maakte de oprichting van de Volkenbond ook deel uit van het verdrag. Hij was niet zo te spreken over het resultaat van de Vrede van Versailles, maar meende dat door de Volkenbond de onvolkomenheden van het verdrag zou worden rechtgetrokken.

In het begin van het laatste oorlogsjaar 1918 had hij zijn Veertien Punten aan de wereld uiteen gezet, zijn optimistische visie op de toekomst van de wereld daarin ontvouwend. Het beroemde Veertiende Punt was een voorstel om de volkeren van de wereld te verenigen in een verbond. Ruim een jaar later kreeg hij dat dus voor elkaar met de Vrede van Versailles.

Het koppelen van het verdrag aan de oprichting van de Volkenbond had ook een tactische reden. Wilson moest het Verdrag van Versailles nog goed laten keuren aan het thuisfront. Het moest door tweederde van de Senaat worden goedgekeurd. Hij ging er van uit, dat de Senaat de Vrede van Versailles niet zou willen afwijzen. Zo zou de Volkenbond een voldongen feit zijn.

Eenmaal teruggekeerd in Amerika bleek Wilson een behoorlijke inschattingsfout te hebben gemaakt. Het aantal overtuigde isolationisten bij de senatoren, ongeveer 20 van de 96, zou niet kunnen voorkomen dat het verdrag zou worden goedgekeurd. Het was artikel 10 van het handvest van de Volkenbond dat Wilson de das om deed.

In artikel 10 verplichtten de leden van de Bond zich de territoriale integriteit en politieke onafhankelijkheid van elkaar te garanderen. Dat was volgens sommige niet-isolationistische Republikeinse senatoren in strijd met de Amerikaanse grondwet en het beperkte bovendien de eigen soevereiniteit.

De Democraat Wilson wilde niet toegeven aan deze kritiek, hoewel hij heel goed besefte dat de tegenstand tegen de Volkenbond in de Senaat nu erg groot werd. Hij beriep zich op het volk en betoogde dat de Amerikaanse soldaten toch niet voor niets op de Europese slagvelden konden zijn gesneuveld:

'Thousand of are gallant youth lie buried in France, and buried for what? For the redemption of America? America was not directly attacked. For the salvation of America? America was not immediately in danger. No; for the salvation of mankind. It is the noblest errand that troops ever went on' (11 september 1919, Montana).

Wilson ging het land in om zijn plannen in tientallen spreekbeurten aan het volk uit te leggen. Hij richtte zich vooral op het westen van de VS, omdat daar het isolationisme het sterkst was. Uiteindelijk werd deze tocht hem fataal, want op 25 september 1919 werd Wilson ziek in Pueblo in de staat Colarado. Op 2 oktober werd hij geveld door een ernstige beroerte.

De Senaat weigerde in november 1919 het Verdrag van Versailles (en de Volkenbond) te ratificeren. De versie van Wilson werd verworpen door de isolationisten en de tegenstanders van artikel 10.

Een aangepaste versie van het verdrag werd door de Democraten van Wilson en weer de isolationisten tegen gehouden. In maart 1920 werd bij een tweede stemming over de aangepaste versie weer geen tweederde meerderheid gehaald, hoewel een aantal Democraten nu meestemden om het Verdrag van Versailles toch in werking te kunnen laten stellen.

Het resultaat van alle politieke spelletjes was, dat de VS de Vrede van Versailles niet tekende. De Volkenbond, die in grote mate door de inspanningen van een Amerikaanse president was ontstaan, moest het zonder die grootmacht doen.

De Volkenbond breidde zich na enige tijd uit met Duitsland (1926) en de Sovjet-Unie (1934), maar zag Duitsland weer verdwijnen in 1933. Japan (1933) en Italie (1937), de bondgenoten van de Duitsers tijdens de Tweede Wereldoorlog, vertrokken ook.

In 1946 werd de Volkenbond vervangen door de Verenigde Naties. De Volkenbond had gefaald bij het voorkomen van de Tweede Wereldoorlog. De Verenigde Naties hadden het voordeel ten opzicht van de Volkenbond, dat de VS daar wel lid van werd.

Joris Smeets

Bron:
J.W. Schulte Nordholt 'Triomf en tragiek van de vrijheid. De geschiedenis van de Verenigde Staten van Amerika' (Meulenhoff Informatief, Amsterdam
1985)