De magere en vette jaren van de christen-democraten Het herstel van het CDA

Het CDA staat op 43 zetels en zal bij de verkiezingen van 22 januari 2003 waarschijnlijk nog enige winst boeken. Vergeleken met de 29 zetels van 1994 en de 34 zetels van 1998 is dat een sterke verbetering. Het verschil met de naoorlogse glorietijd van de christen-democraten is echter nog groot.

Het CDA is ontstaan uit drie partijen, de katholieke KVP en de protestante CHU en ARP. Vanaf de verkiezingen van 1946 tot en met die van 1963 haalde de KVP (alleen!) steeds ongeveer eenderde van het aantal zetels in de Tweede Kamer. Met de zetels van de CHU en de ARP er bij geteld, hadden de christelijke partijen in die periode ongeveer de helft van de kamerzetels in handen.

Eind jaren zestig begon het verval van de KVP. In 1963 had de KVP nog 50 zetels, in de drie daarop volgende verkiezingen ging het hard achteruit: 42 zetels in 1967, 35 in 1971 en 27 in 1972. De schok van de uitslag van 1967 was voor de KVP reden om serieuze actie te ondernemen.

Nog op de avond van de verkiezingsuitslag benaderde KVP-partijvoorzitter Aalberse zijn collega’s Berghuis van de ARP en Tilanus van de CHU. Hoewel de CHU slechts één zetel verloren had en de ARP zelfs winst had geboekt, wilden zij wel praten over een gezamenlijke christelijke politiek.

De gesprekken over samenwerking waren niet nieuw. De drie partijen werkten al samen in het Europese Parlement. Vanaf het einde van de jaren vijftig werden er toenaderingpogingen ondernomen, die mislukten.

Het zou nog tot 1980 duren, voordat de partijen officieel samengingen in het CDA. Een belangrijke oorzaak van de moeizame samenwerking was, dat de ‘culturen’ van de drie partijen nogal verschilden.

CHU-er Van Verschuer vond het een moeizaam proces. ‘Ik ben zeer blij dat de vorming van het CDA achter de rug is want het was werkelijk een verschrikkelijke tijd. De totstandkoming van het CDA was niet zozeer een totstandkomingsbeweging, maar meer een verschrikkelijke strijd. De politieke verschillen waren de zichtbare hobbels, maar die onzichtbare cultuurverschillen, vreselijk!’

Jan Krajenbrink, die in 1973 de eerste secretaris van het CDA werd: ‘De culturele klimaatsverschillen openbaarden zich soms ook in een verschillend woordgebruik. Zo ontstond bijvoorbeeld grote verwarring over een passage waarin sprake was van het woord “Koninkrijk”. De protestanten namen aan dat het om het “Koninkrijk Gods” ging, terwijl het katholieke deel doelde op het “Koninkrijk der Nederlanden”.’

De problemen bereikten een hoogtepunt in het jaar 1975. Sommige CDA-politici noemden dat het ‘rampjaar’. Een struikelblok was de zogenaamde ‘grondslagendiscussie’. Moest je christelijk zijn om lid te kunnen worden van het CDA?

Ondanks alle tegenslagen gingen de drie partijen met een lijstverbinding de verkiezingen van 1977 in met Dries van Agt als lijsttrekker. Het CDA kreeg 49 zetels. KVP, CHU en ARP waren bij de verkiezingen daarvoor nog goed voor 48 zetels. De lijst won 1 zetel en daarmee was het verval gestuit.

Tot en met de verkiezingen van 1989 bleef het CDA rond de 50 zetels hangen. De periode 1980-1994 worden gezien als de 14 ‘vette jaren’ onder leiding van de pragmatische Ruud Lubbers.

Daarna ging het weer snel bergafwaarts met als dieptepunt de verpletterende nederlaag van 1994. Een Paarse coalitie (PvdA, VVD en D66) hield het CDA buiten de regering. Het was een harde klap voor een partij (voor 1980 de KVP) die sinds 1918 altijd in de regering had gezeten.

De jaren 1994-2001 zijn achteraf gezien 7 ‘magere jaren’, een mooi bijbels getal. De verkiezingen van 2002 lieten een wonderbaarlijk herstel zien. De vraag is nu, of dit herstel structueel of tijdelijk is. Volgen er 7 ‘vette jaren’ onder Balkenende?

Joris Smeets

Bronnen:
Fragment OVT 20 oktober 2000 uur 1 (22,5 min.): CDA 20 jaar - 14 vette en 6 magere jaren
Andere Tijden(1 oktober 2002): Het ontstaan van het CDA
http://www.parlement.com/