George Orwell werd 100 jaar geleden geboren en dat is vooral te merken aan een stapeltje nieuwe boeken dat afgelopen paar jaar over hem is uitgekomen. Er waren al drie biografieën over het korte leven (1903-1950) van Orwell: een politieke van Bernard Crick, een degelijke van Michael Shelden en een freudiaanse van Jeffrey Meyers.

Ter gelegenheid van zijn 100ste geboortejaar zijn er nog twee bijgekomen van Gordon Bowker en D.J. Taylor. Daarnaast zijn er biografische schetsen van Christopher Hitchens en Scott Lucas aan toegevoegd en een portret van Sonia Brownell, de tweede vrouw van Orwell, waarmee hij op zijn ziekbed trouwde. Ze worden onderaan deze pagina kort besproken.

Het leven van Orwell is alleszins de moeite van het beschrijven waard. Eén van zijn verdiensten is dat hij het schrijven over politiek tot een kunst verhief. Hij wordt verder door zijn heldere manier van schrijven over de meest uiteenlopende onderwerpen gezien als één van de oervaders van Culturele Studies.

Daarnaast was de politieke inhoud van zijn romans, essays en artikelen nogal omstreden. Tijdens zijn leven maakte hij als anticommunist en eigenzinnige socialist veel vijanden ter linkerzijde van het politieke spectrum.

Zijn kritische houding ten opzichte van de Sovjet-Unie en intellectuele aanhangers daarvan in het Westen (fellow travellers) werden hem niet in dank afgenomen. Na zijn dood in 1950 werden zijn boeken ‘Animal Farm’ (1945) en ‘1984’ (1949) gebruikt om anticommunistische propaganda te maken. Ze werden wapens in de Koude Oorlog.

Na het magische jaar 1984 en de val van de Sovjet-Unie werd het een tijdje stil rond Orwell. In 1996 vlamde het debat weer even hevig op. Het bleek dat hij aan het eind van zijn leven een lijst met namen had doorgespeeld aan een Brits geheime dienst. Het waren vooral bekende Britten uit de politiek, literatuur, journalistiek en media, die hij ervan verdacht wat teveel sympathie met de Sovjet-Unie te hebben.

Voor zijn talrijke vijanden was het een prachtig moment om toe te slaan. Hoe kon de ‘heilige’George, zo beroemd vanwege zijn politieke eerlijkheid en ‘decency’, al die mensen (waaronder ook vrienden en bekenden) aan een geheime dienst verklikken?

Voor zijn aanhangers was het een lastig moment. Hoe kon hun onkreukbare held, die als één van de eerste linkse intellectuelen uit het Westen het stalinistische regime zwaar bekritiseerde, zoiets gedaan hebben?

Een deel van het antwoord ligt erin dat Orwell politiek niet bijzonder consequent (zelfs bijzonder flexibel) was in zijn opvattingen, net zoals de rest van de generatie intellectuelen die rond 1900 werden geboren. Hij was onder andere pacifist, Brits patriot, antikoloniaal, internationaal socialist, revolutionair, anticommunist en antifascist.

Orwell was de zoon van een koloniale ambtenaar. Hij kwam uit de ‘lower-upper-middle class’, zoals hij het zelf noemde. Zijn familie hoorde bij de betere klassen (hij mocht dan ook niet met kinderen uit de ‘lower class’ spelen), hoewel ze niet bijzonder rijk waren.

Door het winnen van een beurs kon hij naar de elitaire topschool Eton, maar door zijn matige resultaten daar kon hij niet naar de beste universiteiten. Daarop vertrok hij naar de Britse kolonie Burma, waar hij werkte als politieman. Hij vond het er niet bijzonder prettig en na vijf jaar hield hij het voor gezien. Tot schrik van zijn ouders besloot hij schrijver te worden.

Een periode volgde met allerlei vage baantjes en niet al teveel geld. Hij werkte in een tweedehands boekwinkel, was tijdens onderzoek voor het boek ‘Down and out in London and Paris’ afwasser in Parijs, opende een winkeltje op het platteland en schreef essays, boeken en artikelen.

De belangrijkste politieke ontwikkeling maakte Orwell in 1937 tijdens de Spaanse burgeroorlog door. Zijn verslag van zijn belevenissen in ‘Homage to Catalonia’ (1938) is een verplicht boek voor degenen die willen weten waar de schrijver van ‘Animal Farm’en ‘1984’ zijn inspiratie vandaan haalde. Het is bovendien een zeldzaam leesbaar boek over de burgeroorlog.

In ‘Homage to Catalonia’ haalde hij flink uit naar de Sovjet-Unie, het enige land dat de Spaanse Republiek serieus met wapens en adviseurs bijstond tegen Franco en zijn Italiaanse en Duitse bondgenoten. De communisten gebruikten Spanje voor hun eigen politieke doeleinden, maakten een einde aan de sociale revolutie van de anarchisten en vervolgden hun politieke tegenstanders (‘Trotzkisten’) in de Republiek.

Aan zijn ervaringen in Spanje hield hij een enorme afkeer over van de Sovjet-Unie en de Westerse schrijvers, intellectuelen en journalisten die de politiek van Stalin steunden. Aan het begin van de Koude Oorlog gaf hij daarom, vermoedelijk als antistalinist, de befaamde lijst aan een vriendin, die voor een Britse geheime dienst werkte.

Zijn paranoia over zijn Spaanse avonturen bleek gerechtvaardigd. Na zijn dood werd in de archieven het bewijs gevonden dat Orwell en zijn eerste vrouw door een geheime dienst in Spanje als gevaarlijk werden beschouwd en dat ze gearresteerd moesten worden. Verder is in de nieuwe biografie van Gordon Bowker het bewijs geleverd dat Orwell en andere Britten in de gaten werden gehouden door een spion van de Comintern.

In 1996 werd in Barcelona een pleintje in de oude stad naar George Orwell genoemd. Het is niet ver van de plaats waar hij in begin mei 1937 op een dak zat met een geweer en een stapeltje boeken, en beneden zich een burgeroorlog in een burgeroorlog zag afspelen tussen communisten en anarchisten.

* * *

BIOGRAFIEËN

Gordon Bowker ‘George Orwell’ (Little, Brown, London 2003)
D.J. Taylor ‘Orwell: The Life’ (Chatto & Windus, London 2003)

Iets nieuws vinden voor een biografie over een man die ruim 50 jaar dood is, wiens tijdgenoten nauwelijks meer in leven zijn en waarover al erg veel is geschreven is best lastig. Biograaf Gordon Bowker slaagde er desondanks in om met een spectaculair nieuwtje te komen: Orwell werd tijdens de burgeroorlog in Spanje in de gaten gehouden door een Britse spion van de Comintern.

Deze David Crook (wat een toepasselijke achternaam) had als opdracht om de Britten die voor een militie van de POUM vochten, in de gaten te houden. De POUM, een antistalinistische marxistische partij, werd in Moskou gezien als een verderfelijke Trotzkistische partij, die bij voorkeur vernietigd moest worden (wat ze ook aardig gelukt is).

Minder goed gelukt in de verder uitstekende biografie is de jacht op buitenechtelijke verhoudingen van Orwell. Vele vrouwen passeren de revue die een relatie met Orwell gehad zouden moeten kunnen hebben. Erg overtuigend is de bewijsvoering over het algemeen niet.

De biografie van Taylor is meer literair. Hij laat zien door welke schrijvers Orwell werd beïnvloed bij het schrijven van zijn boeken, zoals de niet al te beste poging om het werk van James Joyce als inspiratie te gebruiken bij ‘A Clergyman’s Daughter’.

Verder blijkt Orwell niet altijd even nauwkeurig om te zijn gegaan met de waarheid bij het schrijven van journalistieke stukken en essays. Voor een beetje effectbejag ging hij niet opzij. Ook zijn positieve schets van de POUM in ‘Homage to Catalonia’ blijkt niet helemaal gemeend te zijn.

Taylor heeft helaas in zijn biografie een aantal thematische schetsen geweven met titels als ‘Orwell’s Voice’, ‘Orwell and the rats’ en ‘Orwell’s dream’. Dat had niet gehoeven, want deze prima biografie heeft deze pretentieuze tussenstukjes echt niet nodig.

* * *

BIOGRAFISCHE SCHETSEN

Christopher Hitchens ‘Orwell’s Victory’ (Allen Lane, The Penguin Press, 2002)
Scott Lucas ‘Orwell’ (Haus Publishing, London 2003)

Christopher Hitchens is een bekende Britse media-intellectueel, die zich graag als een soort opvolger van Orwell ziet. In ‘Orwell’s Victory’ somt hij de verdiensten van Orwell op en maakt hij gehakt van zijn critici en vijanden.

Hitchens is zelf behoorlijk aanwezig in het boek en hij maakt zijn ambities niet helemaal waar. Het politieke denken van Orwell over koloniale zaken en zijn positie tegenover ‘links’en ‘rechts’ zijn wat minder helder dan Hitchens doet voorkomen.

Bovendien lijkt het erop alsof hij Orwell zo nu en dan gebruikt om zijn hedendaagse vijanden mee te slaan. Voor de gemiddelde Nederlandse lezer zijn deze subtiliteiten over de Britse intellectuele stammenoorlogen hier en daar een brug te ver.

Daarom is het prachtig uitgegeven boek (met plaatjes, notenapparaat en tijdsoverzicht) van Scott Lucas een handige aanvulling. Lucas heeft weer de neiging om de vijanden en critici van Orwell wat te aardig te behandelen.

* * *

DE TWEEDE MEVROUW ORWELL

Hilary Spurling ‘The Girl from the Fiction Department. A Portrait of Sonia Orwell’ (Penguin Books 2003)

De tweede mevrouw Orwell, Sonia Brownell, is altijd een populaire schietschijf geweest voor Orwell-biografen. Ze heeft dan ook de schijn tegen. Een doodzieke Orwell vroeg haar aan het eind van de jaren veertig ten huwelijk. Sinds de dood van zijn eerste vrouw Eileen Shaughnessy in 1945 had hij dat vaker geprobeerd met een stuk jongere mooie vrouwen.

Sonia Brownell stemde in met zijn voorstel en het paar werd in oktober 1949 in de echt verbonden in het sanatorium waar de aan tbc lijdende Orwell lag te herstellen. Een paar maanden later was hij dood en nam zij de rol van schrijversweduwe op zich. De populariteit van zijn laatste twee boeken, ‘Animal Farm’ en ‘1984’ verzekerden haar van een uitstekend inkomen.

Over de nobele motieven van Sonia Brownell om met Orwell te trouwen bestond daarom twijfels. Velen zagen haar als een opportunist. Aangezien zij zo laat in zijn leven kwam, was er tot voor kort weinig aandacht voor haar leven voor Orwell. Het is daarom goed dat Hilary Spurling, die Sonia Orwell persoonlijk kende, een sympathiek boek over haar heeft geschreven.

Sonia Brownell ontmoette Orwell in het kantoor van het blad ‘Horizon’, waar zij voor werkte. Eerder was zij een bekend model voor schilders geweest. Het leverde haar de bijnaam ‘Euston Road Venus’ op. Zij voelde zich zeer thuis in artistieke en literaire kringen.

Haar slechte reputatie als schrijverweduwe heeft ze te danken aan haar moeilijke gedrag. De verantwoordelijkheid voor de nalatenschap van Orwell drukte zwaar op haar. Aan de andere kant zorgde ze er weer voor dat de befaamde ‘Collected Essays, Journalism and Letters of George Orwell’ rond 1970 verschenen.

Spurling is op haar sterkst als ze de jonge Sonia Brownell beschrijft. Het boek verliest vaart als het gaat over de tijd, waarin Spurling haar persoonlijk kende.