Poolse paus tegen communisme in Oost-Europa Johannes Paulus II: 25 jaar paus

Op 16 oktober 1978 werd de Pool Karel Wojtyla de eerste niet-Italiaanse paus in vier eeuwen (zijn voorganger was de Nederlandse paus Adrianus VI). Een kwart eeuw later zit Johannes Paulus II nog steeds op zijn post. Dit in contrast met zijn voorganger paus Johannes Paulus I, die slecht 33 dagen het hoogste Vaticaanse ambt kon vervullen.

Een ander verschil met zijn voorgangers was de actieve anticommunistische (en Pools-nationalistische) politiek die de paus ging voeren. In zijn geboortejaar 1920 streed Polen, dat ongeveer 120 jaar niet als zelfstandig land bestaan had, en de Sovjet-Unie van Lenin tegen elkaar. Een kleine zestig jaar later begon Karel Wojtyla zijn strijd tegen het door de Sovjet-Unie bezette Polen.

‘Hoeveel divisies heeft de paus?’, had Stalin tijdens de Tweede Wereldoorlog spottend over de militaire onmacht van de paus gezegd. Zijn opvolgers in het Kremlin ontdekten dat Stalin de militaire macht van de paus misschien juist had ingeschat, maar twee andere factoren een stuk minder: katholicisme en nationalisme. De combinatie hiervan maakte Polen een belangrijke factor in de afbrokkeling van het sovjetrijk.

De eerste reis van de paus naar Polen, waar nog ruim 90% van de bevolking katholiek was, vond plaats in mei 1979. Honderdduizenden landgenoten verwelkomden hem. Rode communistische vlaggen verdwenen uit het straatbeeld en werden vervangen door katholieke en Poolse symbolen. In zijn toespraken benadrukte Johannes Paulus II het Poolse en katholieke.

Wojtyla werd sterk gevormd door de Tweede Wereldoorlog. Hij studeerde in het geheim voor priester, acteerde in het clandestiene antinazistische theater en belandde in de Duitse dwangarbeid. Na de Duitse nederlaag kreeg Polen te maken met een sovjetbezetting.

Het was dan ook niet vreemd, dat de paus in een preek in Warschau over de Tweede Wereldoorlog begon. Dat hij er aan herinnerde dat Warschau in 1944 ‘in de steek werd gelaten’ door de geallieerden, was een duidelijk en opmerkelijk verwijt aan de Russen. Het Rode Leger stond in dat jaar aan de poorten van de puinhopen van de Poolse hoofdstad, maar greep niet in terwijl de Duitse bezetter het Poolse verzet in de stad afslachtte.

Het succes van het pauselijke bezoek aan Polen bleef niet onopgemerkt in de wereld. De Poolse leiders hadden dit ook gevreesd, aangezien ze eerder pogingen tot pausbezoeken in de jaren zestig en zeventig hadden weten te voorkomen. In Moskou was men bang voor de combinatie van religie en nationalisme, die in diezelfde tijd ook aan de zuidgrens van het sovjetrijk in het Iran van Khomeiny opgang deed.

In Washington DC zag men juist de positieve kant van de zaak. Het enthousiasme van de Polen voor het katholicisme deed hen goed. Het anticommunisme van de paus kon bovendien gunstig uitpakken voor de bestrijding van het ‘marxistische katholicisme’ in Midden- en Zuid-Amerika.

In Polen had het bezoek ook opmerkelijke positieve invloed op de arbeidsintensiviteit van overheidsdiensten. ‘Nog nooit bijvoorbeeld hebben de Poolse reinigingsdiensten zo efficiënt en prompt gefunctioneerd als nadat de paus zegevierend in een stad was ingehaald over een tapijt van bloemen. Nog nooit ook werkten de nachtploegen van de staatsbedrijven [...] zo snel om elk spoor van de pauselijke aanwezigheid te doen verdwijnen’, schreven NRC-correspondenten Dirk Dragstra en Frits Schaling op 9 juni 1979 in hun krant.

Joris Smeets

Carl Bernstein en Marco Politi ‘His Holiness. John Paul I and the Hidden History of Our Time’ (Doubleday 1996)
Trouw (17 oktober 1978) ‘Nieuwe paus was dwangarbeider’

OVT: '25 jaar Paus Johannes Paulus II'
Fragment OVT 5 oktober 2003 uur 1 (20 min.)
In de eerste minuut van dit fragment zingt de paus 'Pater Noster'. Een aanrader.