Nederland zag tv niet zitten Nazi’s waren tv-pioniers

‘Attentie, attentie, hier is de televisiezender Paul Nipkow. Wij begroeten alle volksgenoten in de tv-lokalen in de Berlijnse regio met de Duitse groet "Heil Hitler”’. Een jong helblond meisje met een schelle stem spreekt de kijkers vriendelijk toe en brengt daarna de Hitler-groet. Het jaar van deze opname is 1935.

Daarmee loopt Duitsland ver voor op de meeste andere landen, want televisie kwam daar pas na de Tweede Wereldoorlog tot ontwikkeling. Met de eerste uitzending in maart 1935 hadden de nazi’s een wereldprimeur. Ze lieten de Amerikaans en Britse concurrenten achter zich. Het bereik van de uitzendingen was overigens niet erg groot.

Vanuit de studio in Berlijn-Witzleben werden de woningen van 75 nazi-toppers in de regio Berlijn bereikt: ze hadden een toestel gekregen om in de salon te zetten. Daarnaast waren er enkele tientallen ‘Fernsehstuben’, televisielokalen, waar per uitzending naar schatting 10.000 Duitsers dit wonder der techniek kwamen bewonderen.

In tegenstelling tot de propagandistische toon van de films uit die tijd waren de tv-uitzendingen eerder truttig te noemen. Wat opvalt aan de bewaard gebleven uitzendingen van de eerste jaren, is dat er meteen onverslijtbare formules ontstonden. Kookprogramma’s en de trekking van de lottogetallen doen het nog steeds prima bij de moderne kijker.

De Olympische Spelen van 1936 in Berlijn waren erg goed voor de kijkcijfers, de sportieve prestaties van ’s werelds beste atleten spraken zeer aan. Op het hoogtepunt volgden ongeveer 160.000 mensen de uitzendingen. Tot ergernis van de nazi-kopstukken, die constateerden dat de bevolking een stuk liever naar topsport keek dan naar de Rijkspartijdagen in Neurenberg. Ook daar is niet veel veranderd.

De Tweede Wereldoorlog maakt een einde aan de snelle ontwikkeling van de Duitse tv. In 1939 was de productie van 10.000 tv-toestellen gepland, maar deze order werd geschrapt. De industriële capaciteit had immers voorrang.

Een andere oorzaak van de stagnatie was machtige propagandaminister Joseph Goebbels. Eerst geloofde hij sterk in de mogelijkheden van het nieuwe medium. Hij was echter ontevreden over zijn uitstraling op de beeldbuis en besloot dat radio een beter middel was om zijn boodschappen over te brengen.

In Nederland ging de ontwikkeling van de tv ook met horten en stoten. Philips zag het na de oorlog allemaal zeer zitten. Maar het bedrijf had een stevige oppositie tegenover zich: zowel de regering als de omroepen zagen er weinig in. De regering vond niks, het was een duur modern medium. De omroepen vonden de radio eigenlijk wel prima voldoen.

De eerste uitzending in Nederland was op 2 oktober 1951. J. Cals, staatssecretaris van Onderwijs, Kunst en Wetenschapper, sprak een kleine 500 tv-bezitters via de tv toe. Hij waarschuwde ervoor dat het tv-toestel niet als een speeltje mocht worden beschouwd. In een tijd van wederopbouw werd het door politici gezien als een luxeproduct, waar eigenlijk geen geld in zou moeten worden gestoken.

De ontwikkeling bleek niet te stoppen. Tien jaar later was tv helemaal ingeburgerd en kwam er commerciële belangstelling voor het medium. Vanaf het zogenaamde REM-eiland op zee begon TV Noordzee met het uitzenden van amusementsprogramma’s als 'Zorro', 'Mr Ed, het sprekende paard', 'Rin Tin Tin', 'De onzichtbare man' en 'The Saint'.

Joris Smeets

Andere Tijden:

Nazi TV (zondag 19 maart 2000 20.15u)
Het REM-eiland (zondag 19 maart 2000 20.15u)

Begin van de TV (dinsdag 23 september 2003 20.55u)