Het Ottomaanse Rijk op de Balkan Hoe Europees is Turkije?
- Zoom
- Turkije wil al heel lang lid worden van de Europese Unie. Nederland moet als EU-voorzitter eind dit jaar beslissen of de Unie met Turkije gaat onderhandelen. Het kabinet is zeer verdeeld over de zaak.
Is Turkije Europees? Eeuwenlang was dat geografisch zeker het geval. Het Ottomaanse Rijk, de voorloper van de republiek Turkije, strekte zich uit tot ver in Zuidoost Europa.
Het Ottomaanse Rijk op de Balkan
In de zeventiende eeuw bereikte het Ottomaanse Rijk de grootste gebiedsomvang. In het Westen reikte het tot Algerije, in het oosten tot Koeweit. Ook grote delen van de Balkan waren Ottomaans. Griekenland, Servië, Bulgarije, Albanië, Moldavië, Oekraïne en Bosnië behoorden tot het Rijk. Daarmee beheerste het een gebied dat zondermeer als Europees wordt beschouwd.
Na de zeventiende eeuw ging het achteruit met het Ottomaanse Rijk. De aanval op het Oostenrijkse Wenen in 1683 mislukte en daarna verloor het Ottomaanse Rijk aan omvang. De nederlaag bij Wenen wordt vaak al een keerpunt gezien, maar het Ottomaanse Rijk had al voor '1683' gebieden verloren in Centraal Europa.
Ondanks het verval van deze grote Europese mogendheid wist het lange tijd veel gebieden te behouden. Andere grote Europese machten gunden elkaar geen expansie. Dus kon het Ottomaanse Rijk door wisselende bondgenootschappen de concurrentie tegen elkaar uit spelen. Maar het Ottomaanse Rijk bleef kwetsbaar voor opkomende Europese machten in de Balkan, zoals Oostenrijk-Hongarije en Rusland. Het was een reus op lemen voeten, de ?zieke man? van Europa.
Andere Europese grootmachten wilden het Ottomaanse Rijk juist in stand houden. In de negentiende eeuw steunden Frankrijk, Engeland en Pruisen het Ottomaanse Rijk tegen Russische en Oostenrijk-Hongaarse aanvallen. Dat deden deze landen niet voor niets. Ze eisten dat het Ottomaanse Rijk hun wetgeving en bestuur zouden aanpassen aan de moderne tijd en aan Europa. Frankrijk nam in 1830 Algerije over van de Ottomanen.
Het begin van de twintigste eeuw was een rampzalige periode voor het Ottomaanse Rijk. Tijdens de Balkanoorlogen (1912-1913) werden de Ottomanen van de Balkan gejaagd. Daarna sloot het Rijk in 1914 een noodlottig geheim militair verbond met Duitsland. Met Duitse hulp weerstonden de Ottomanen een Britse aanval op de Dardanellen in 1915-16.
Samen met de keizerrijken Duitsland en Oostenrijk-Hongarije verloor het Ottomaanse Rijk echter de Eerste Wereldoorlog. Het Rijk dreigde nog meer in te krimpen, aangezien de grootmachten Frankrijk en Engeland aan bondgenoten als Rusland, Griekenland en Italië grote brokken van het Ottomaanse Rijk als beloning hadden voorgehouden voor deelneming aan de oorlog. De verdeling van Turkije werd in 1920 met het Verdrag van Sèvres bekrachtigd.
In deze naoorlogse chaos ontpopte Gazi Mustafa Kemal Pasja (Atatürk) zich als de leider van het sterk verzwakte land. Hij had zijn prestige te danken aan zijn optreden bij het Dardanellen-front in de Eerste Wereldoorlog. Zijn overwinningen tegen de Britten bij Gallipoli maakte hem een held.
Atatürk wist de buitenlandse legers in een onafhankelijkheidoorlog van Turks grondgebied te verjagen. Turkije werd onder zijn leiding een moderne op Europa gerichte republiek. Alleen lag het land nauwelijks meer op de Balkan, nauwelijks meer in Europa.
Joris Smeets
Bronnen:
R. Bakker, L. Vervloet en A. Gailly 'Geschiedenis van Turkije' (1997)
Andere Tijden: 'Turkije en Europa' (dinsdag 14 december 2004)
OVT: 'Nederlands-Turkse betrekkingen 400 jaar' (1 april 2001 uur 1)
