Wanneer de krant precies kwam is onbekend, en niemand weet zeker wie ’s werelds eerste journalist moet zijn geweest. Wel zeker is dat de Romeinen al een soort nieuwsdienst hadden. Regelmatig verscheen de Acta diurna (de dagelijkse gebeurtenissen), in het leven geroepen door Julius Caesar. In deze ‘krant’ viel bijvoorbeeld te lezen welke punten de senaat had behandeld en welke vorderingen er uitgingen van de keizer. Het nieuws bracht men vaak op houten borden die met krijt waren gewit. Vervolgens werden de borden opgehangen of uitgestald voor ieder die het wilde lezen.

Maar echte kranten waren die openbaarmakingen niet te noemen. De behoefte aan kritisch nieuws was niettemin duidelijk aanwezig, zodat er al snel in het geheim alternatieve nieuwsstromen ontstonden. Meestal ging dit echter via brieven, met als gevolg dat het illegale nieuws niet openbaar was. Ook deze nieuwspost mag geen echte krant worden genoemd, temeer omdat ze bij lange na niet dezelfde verspreiding had als de gedrukte krant.

De eerste Nederlandse kranten dateren van begin zeventiende eeuw. Ze leken echter nauwelijks op de kranten die we vandaag kennen. Nederlands oudste krant bijvoorbeeld bestond enkel uit losse vellen in een klein formaat, zonder foto’s of illustraties. Zelfs een naam voor de krant ontbrak vaak, net als enige periodiciteit. Het zou nog meer dan twee eeuwen duren voordat kranten dagelijks zouden verschijnen.

In de begintijd van de krant sprak men dan ook meestal van ‘vliegende bladeren’, omdat ze vaak pas werden verspreid na een sensationele gebeurtenis. Zo was er het vliegend blad van uitgever Broer Jansz, die in 1619 verslag deed van de onthoofding van Johan van Oldenbarnevelt. Een soort live-reportage was het haast, besloten met de woorden ‘also ick ’t selve gesien hebbe’.

Overigens was binnenlands nieuws verder schaars bij de pionierskranten. Een typische krant in de zeventiende eeuw begon altijd met nieuws uit het buitenland, en had slechts aan het eind een klein deel beschikbaar voor nieuwtjes uit eigen land. Dat was wel zo veilig, want op deze manier werden heikele binnenlandse kwesties gemeden en bleef de goede verstandhouding met de autoriteiten overeind.

Hoewel politieke commentaren al sinds 1780 in Nederlandse kranten voorkomen, was de overheidscontrole tot ver in de negentiende nog zeer scherp. Het bemoeilijkte de verdere ontwikkeling van de krant, waardoor geen massaal publiek kon worden bereikt. Pas in de loop van de negentiende eeuw veranderde dat, onder meer met de afschaffing van het Dagbladzegel – een zware accijns op het uitgeven van couranten.

De verspreiding van de krant was even daarvoor al in een stroomversnelling geraakt met het vastleggen van de vrijheid van meningsuiting in de grondwet in 1848. Ook in Engeland was dat besluit doorgevoerd, waarop rond 1850 The Times als een van de eersten ging experimenteren met onafhankelijke verslaggeving. Amerikaanse kranten waren daar rond die tijd al lang aan gewend. Al in 1830 deed de New York Herald een poging tot vrije meningsvorming, door het nieuws objectief weer te geven en vanuit de eigen indruk te beschrijven. Een primitieve vorm van kritische journalistiek was hiermee geboren. In ons land staan kranten echter pas eind negentiende eeuw bekend als nastrevers van waarheid en objectiviteit.

Dat vrijheid van meningsuiting ook kan doorslaan bewees de Amerikaanse krantenmagnaat William Randolph Hearst. Met uitgever en journalist Joseph Pulitzer was hij eind negentiende eeuw verwikkeld in een hevig gevecht om de lezer. Beiden besloten hun kranten aantrekkelijker te maken door verhalen behoorlijk aan te dikken. Zo werd de ontploffing van het Amerikaanse marineschip ‘Maine’ gebracht als een bomaanslag door de Spanjaarden. De ware oorzaak was echter waarschijnlijk een explosie in de munitiekamer. Niettemin besloot het Amerikaanse leger in te grijpen, met de Spaans-Amerikaanse oorlog als gevolg.

Door nieuws te combineren met sensatie staan Hearst en Pulitzer niet alleen bekend als aanjagers van de oorlog, maar ook als grondleggers van de boulevardpers. Hoewel de rol van Pulitzer hierin wellicht even groot was, ging vooral Hearst als zodanig de geschiedenis in. Met dank aan de speelfilmklassieker Citizen Kane, volgens filmcritici en Hearst zelf een parodie op het leven van de krantentycoon.

Met alle macht, en vooral veel geld, probeerde Hearst de productie van Citizen Kane tegen gaan. Toen de film tóch uitkwam in 1941 verbood hij alle kranten onder zijn hoede er ook maar iets over te schrijven. Het verbod werkte, en het doodzwijgen deed de film bijna floppen. Maar zelfs de machtige krantenbaas kon niet voorkomen dat Citizen Kane een ongekend succes werd en nog steeds door velen wordt gezien als de beste film ooit.

Misschien was het uiteindelijke succes van de film tekenend voor de dalende invloed en populariteit van kranten, waarvan velen tegenwoordig de grootste moeite hebben het hoofd boven water te houden en lezers aan zich te binden. Toch hoeven we niet te vrezen dat het ooit afgelopen zal zijn met de krant, ook al zagen televisie, internet en ontlezing aan zijn poten, denkt mediahistoricus Huub Wijfjes. Hij verwacht dat de wereld altijd een chaos zal blijven. De kranten brengen daar ordening in aan, en de behoefte aan dagelijkse ordening zal voor altijd blijven bestaan.

Aschwin Tenfelde

Uitzending: 1 augustus 2004
Gasten: Mariette Wolf, Huub Wijfjes en Peter Brusse

Bronnen: P. Bakker en O. Scholten, Communicatiekaart van Nederland, Samsom 1999