De zwaarden in het water, die zijn natuurlijk het vreemdst. Want terwijl het ene na het andere volk in de Bronstijd (2300 – 1600 v. Chr.) het zwaard ontdekte en ermee ten strijde trok, gooiden onze voorvaderen hun zwaarden vooral in het water. Bij het dorpje Kessel werden er in de Maas niet minder dan 26 ijzertijdzwaarden gevonden, bij Roermond kwam eens een partij van tien zwaarden uit de Bronstijd boven water.

Probeerden we er soms vis mee te vangen? Offerden we onze zwaarden aan de riviergoden, zoals men een muntje in een wensput werpt? Of zonk er zo nu en dan gewoon een schip vol zwaarden? Het is allemaal serieus voorgesteld.

De Leidse historicus David Fontijn houdt het erop dat het zwaard werpen zoiets was als het begraven van de strijdbijl. Het zwaard was van meet af aan een opvallend, gek ding in de vreedzame, rustieke boerenmaatschappij van de Bronstijd. Misschien werden de zwaarden bij tijd en wijlen ritueel in de rivier gekieperd, bijvoorbeeld als een zwaardeigenaar was overleden. Wellicht geloofde men dat een zwaard zonder eigenaar ongeluk bracht, of legden rivaliserende dorpen hun conflicten ritueel bij door hun wapens in de rivier te gooien.

Niet dat de vroegste bewoners van Nederlanders tot de tanden bewapende krijgers waren – verre van dat. Uit de hele Midden-Bronstijd (ca. 1600-1100 v. Chr.) zijn er slechts een stuk of twintig zwaarden in Nederland teruggevonden. Dat is ook begrijpelijk. Nederland ligt ver af van het koper en het tin dat nodig is voor het vervaardigen van brons, en een zwaard moest dus van verre worden geïmporteerd. En dat voor een onhandzaam, log gevaarte waar je alleen mee kon steken.

Toch kenden sommige oerboeren wel degelijk bijzondere betekenis toe aan het nieuwerwetse wapen uit het buitenland. Een van de mooiste zwaarden ooit op Nederlandse bodem gevonden kwam in 1933 uit de grond bij bouwwerkzaamheden in Oss. Het zwaard is gemaakt van brons, goud en hout en stamt van circa 800 voor Christus, de Late Bronstijd. Het wapen was bedoeld als grafgift, voor een dode die sindsdien bekend staat als de ‘Vorst van Oss’. Met ontwapenende nuchterheid vouwden onze voorvaderen het kostbare zwaard van de Vorst dubbel, zodat het in de urn paste.

Toch is het niet helemaal eerlijk om onze voorvaderen af te schilderen als domme boeren die niets snapten van zwaarden. In de nadagen van het Romeinse Rijk bloeide er in het huidige Overijssel zelfs een ijzercultuur op die uniek was voor Europa. Enkele eeuwen lang smeedde men er ijzer van topkwaliteit. Bij Heeten is zelfs een drevel teruggevonden van knalhard, gestaald ijzer met 2 procent koolstof – een koolstofgehalte waarvan iedereen dacht dat het pas in de Late Middeleeuwen werd bereikt.

Misschien heeft het Nederlandse ijzer zelfs bijgedragen aan de val van het Romeinse Rijk: het lijkt er althans op dat de ijzerboeren uit Overijssel op een goed moment zuidwaarts zijn getrokken, al dan niet zwaaiend met supersterke zwaarden.

Heeft het zwaard de geschiedenis veranderd? Of is het andersom, en heeft de geschiedenis het zwaard gevormd?

Toen de kruisvaarders in de Vroege Middeleeuwen optrokken tegen de moslims, moesten ze het opnemen tegen een van de machtigste zwaarden die de wereld ooit heeft aanschouwd. Het ‘Damascuszwaard’ was zo scherp en soepel dat men er naar verluid een omhoog geworpen zijden zakdoek mee doormidden kon snijden. Toch weerhield het Europa er niet van op te trekken naar Klein-Azië en het Midden-Oosten.

Met de komst van het buskruit werd het gebruik van het zwaard steeds ceremoniëler, net als het in Nederland ooit begon. De omslag wordt misschien het beste weergegeven door Winston Churchill, naar men zegt een verdienstelijk zwaardvechter. Toen Churchill in 1897 tijdens een opstand in Brits-Indië in het nauw werd gedreven, liet hij zijn zwaard vallen, trok hij zijn revolver en schoot die leeg op de met zwaarden uitgeruste opstandelingen. “I changed my mind about the cold steel,” zou hij achteraf met Engelse droogte neerschrijven.

Maarten Keulemans

Gasten: David Fontijn, Fik Meijer, Jan Piet Puype
Uitzending: 4 juli 2004