Nederlandse uitvindingen door de eeuwen heen Made in Holland?

Alles gebeurt hier vijftig jaar later dan in de rest van de wereld, zou een Duits journalist ooit hebben gezegd. Nergens wordt dat duidelijker dan in het verhaal over hoe wij in het verleden met nieuwigheden zijn omgegaan. Zelfs een vinding van eigen bodem, de verrekijker van de Zeeuwse brillenslijper Hans Lipperhey, leek eerder bedacht om de kat uit de boom te kijken dan om naar de planeten te turen. De schoorvoetende toenadering tussen Nederlander en techniek heeft een lange geschiedenis.

3500 jaar geleden was het al mis. De Bronstijdeling in onze streken keek met weerzin naar de nieuwste frats: het bronzen zwaard. Het is uitgevonden voor krijgshaftiger volkeren dan het onze; voor mannen die hun wapen een naam gaven, er roem mee vergaarden en het omklemden tot in het graf. In onze streken namen ze liever een naaidoosje naar mee naar Gene Zijde.

Archeologen vinden nu nog vitrines vol naalden, ringen, kettingen, scheermessen en pincetten in de graven uit de Bronstijd, maar zelden of nooit een zwaard. Kennelijk vonden ze het destijds belangrijker in het hiernamaals een beetje toonbaar en geschoren voor de dag te komen, dan er met hoge borst en een zwaard langszij rond te stappen. De Romeinen hebben aanschouwelijk moeten maken dat je een zwaard gebruikt om een medemens zijn kop af te hakken. Dat was nog eens wat anders dan het als een munt in een wensput in de rivier gooien, zoals hier gebruik was.

Waren we voor elk nieuw voorwerp zo terughoudend als de Bronstijdboer voor een zwaard? Het antwoord is: ja.Het zwaard belandde in de rivier, Huygens keek pas een halve eeuw na Galileï door de telescoop naar de hemel en de voc-schippers vertrouwden liever, net als voorheen, op hun eigen oordeel dan op klok en sextant. Zelfs de windmolens draaiden hier pas een kleine eeuw nadat ze door een Noord-Franse Vlaming waren uitgevonden.

Maar we waren er wel goed in het wiel opnieuw uit te vinden. De Hollanders maakten de windmolens in de 17de eeuw zo efficiënt, dat ze tot ver in de 19de eeuw de concurrentie met de stoommachine doorstonden. En toen Huygens in 1655 het dakraam openschoof om met zijn eigen, verbeterde telescoop naar de nachtelijke hemel te turen, zag hij de Saturnusringen die Galileï met zijn Zeeuwse verrekijker over het hoofd had gezien. In 1618 ten slotte gingen we in navolging van Straatsburgers en Vlamingen kranten drukken, met één verschil: het werd geen gezagsgetrouw lokaal sufferdje, maar de eerste echte internationale courant die in omliggende landen werd vertaald en vervolgens verboden.

In OVT zijn deze zomer zes afleveringen te beluisteren, over de min of meer moeizame intrede van nieuwigheden die ons land innerlijk en uiterlijk krachtig hebben veranderd. Het bronzen zwaard; het eerste ding dat nergens goed voor was, behalve voor het ondenkbare. De windmolen, die ons land een ander aanzien gaf. De lens, die ons uiteindelijk uit het middelpunt van het heelal zou stoten. De sextant, die onwillige voc-schippers precies kon vertellen of ze in de Oost of in de West verzeild waren. De krant, die de boze wereld op de deurmat bracht. En de gloeilamp, voor het eerst op straat opgestoken in Kinderdijk. Alsof we de stoommachine wilden overslaan, en direct de sprong van windmolen naar stopcontact wilden maken.

Drie van de zes uitvindingen hebben hun plek aan opvolgers afgestaan, twee staan op de nominatie om te verdwijnen. Het zwaard heeft 3000 jaar dienstgedaan, de windmolen 700 jaar en de sextant 250 jaar. Het zijn afgedankte dingen geworden, wachtend in de natte bodem, stilgevallen in de wind. De sextant is nog verplicht aan boord van de grote vaart, maar als de satellietnavigatie uitvalt is het maar de vraag of de schipper er nog mee overweg kan.

Het einde van de krant, door Balzac reeds voorspeld, heeft zich al ten dele voltrokken. En wat de gloeilamp betreft: ruimtevaarder André Kuipers heeft op zijn ruimtereis een heel nieuw soort lamp getest, dus dat is ook een kwestie van tijd. Alleen de lens laat zich niet uit het veld slaan. Toch leuk dat dat nou net één van de weinige uitvindingen is waarmee een Nederlander indertijd voorop heeft gelopen. Hoewel. Die Middelburgse uitvinder, de brillenslijper Hans Lipperhey, die kwam uit Duitsland.

Mathijs Deen

OVT zendt zes weken lang de geschiedenis van de dingen uit. Een programmaserie mmv dichter H.H. ter Balkt, columnist Pek van Andel, Gerard Leenders, en een flinke stoet van gewone- en wetenschapshistorici. Presentatie: Jos Palm en Mathijs Deen.

4 juli: Het Zwaard
De uitvinding die we niet begrepen
Uitvinder: anonymus
Kwam hier in: Bronstijd, 1500 v. Chr.
Bleef tot: Renaissance
De eerste zwaarden in Nederland zijn teruggevonden in moerassen en rivierbeddingen. Geofferd, want wat van ver komt en verder nergens goed voor is, daar kan je je maar het beste van ontdoen. Voor de lieve vrede.
Gasten: David Fontijn, Fik Meijer, Jan Piet Puype

11 juli: De Windmolen
De uitvinding die te lang bleef
Uitvinder: anonieme Vlaming, nog voor 1183
Kwam hier in: ± 1240 (oudste vermelding: Merum)
Bleef tot: de stoommachine
Nee, niet een Hollander, maar een Vlaming heeft de windmolen bedacht. De Nederlanders raakten er zo aan verslingerd dat ze er de stoommachine voor buiten de deur hielden.
Gasten: Paul Bauters, Gerard Rooyakkers, Herman Kaptein

18 juli: De Lens
De uitvinding die te vroeg kwam
Uitvinder: 13de eeuw als brillenglas
Kwam hier in: in 1608 als lens in een verrekijker in Middelburg
Pas in 1655 ging Huygens ermee naar de hemel kijken. En wat Leeuwenhoek in 1683 zag, werd in de 19de eeuw pas goed begrepen.
Gasten: Rienk Vermij, Marian Fournier

25 juli: De Sextant
De uitvinding die te laat kwam
Uitvinder octant: John Hadley en/of Thomas Godfrey in 1731
Kwam hier in: 1735 in de Leidse instrumentenmakerij van Van Musschenbroek
Bleef tot: jaren ’70, 20ste eeuw
Bijna alle kusten waren al bevaren en beschreven, maar nog steeds kon geen enkele schipper op zee precies bepalen waar hij zich bevond. Meer dan een eeuw wachtte men al op de betrouwbaarheid van de chronometer en de precisie van de sextant.
Gasten: Mörzer Bruyns, Huib Zuidervaart

1 augustus: De Krant
De uitvinding die onze onschuld wegnam
Uitvinder: 1605, Abraham Verhoeven in Antwerpen drukt Nieuwe Tijdingen
Kwam hier in: 1618 als Courante uyt Italien, Duytsland, & C.
De buitenlandpagina: een Nederlandse uitvinding. Het onderstreepte het gevoel dat er in aanleg al was: we zijn klein en medeschuldig.
Gasten: Peter Brusse, Huub Wijffjes, Mariëtte Wolf

8 augustus: De Gloeilamp
De uitvinding die iedereen begreep
Uitvinder: Joseph Swan/ Thomas Edison, 1879
Kwam hier in: 1890, Kinderdijk
Edisons eerste demonstratie van de gloeilamp, oudejaarsavond 1879, zorgde voor een toeloop in files en extra treinen. Nog nooit vertoond: gewoon, gelijkmatig licht, zonder geknetter, vlammen, roet of rook.
Gasten: Harry Lintsen, Ton Hesselmans