Contacten DDR en Nederland Kerkelijk pacifisme in de Koude Oorlog

In 1981 en 1983 demonstreren honderdduizenden mensen in Amsterdam en Den Haag. Ze zijn tegen de mogelijke plaatsing van kernraketten door de NAVO op Nederlands grondgebied. Het waren extreem grote bijeenkomsten met rond de half miljoen deelnemers, maar dat wil niet zeggen dat alle Nederlanders tegen waren. Voor de demonstratie van 1981 was 39 procent tegen, na de demonstratie was dat 52 procent. Een jaar daarna was de tegenstand weer geslonken tot 40 procent.

Begin jaren tachtig is de situatie tussen Oost en West behoorlijk gespannen. De Russen plaatsen een groot aantal SS 20 raketten en de NAVO wil een tegenzet doen door meer kernwapens te plaatsen in West-Europa. De Koude Oorlog is op een hoogtepunt en men vreest voor een kernoorlog. In Nederland verwijten voorstanders van kernwapens de vredesbeweging een stel apolitieke naïevelingen te zijn. De kwade bedoelingen van het Warschaupact worden onderschat. Omgekeerd zijn zij in de ogen van tegenstanders van plaatsing pleitbezorgers van een kernoorlog.

Ook in de DDR is er een vredesbeweging, die nauw verbonden in met de protestante kerk. De top van de kerk deed wat het DDR-regime verlangde, op regionaal en lokaal niveau bestond er echter een grote mate van autonomie. De kerk was één van de weinige plaatsen waar zonder inmenging van de staat kon worden gediscussieerd, vergaderd en drukwerk worden vervaardigd.

De vredesbeweging van de DDR bestond verder uit een groeiend aantal diensweigeraars. Na de bouw van de Muur in 1961 konden ze niet meer de grens over vluchten. Er werd daarom in 1964 een wet aangenomen waardoor dienstweigeren voor tienduizenden dienstplichtigen mogelijk werd. Ze werden in plaats daarvan ingezet bij het bouwen van militaire werken als zogenaamde ‘Bausoldat.’ Een groep totaalweigeraars deed ook aan deze compromisoplossing niet mee.

In de Nederlandse vredesbeweging speelde de kerk een grote rol. Het IKV (Interkerkelijk Vredesberaad) nam het voortouw bij het organiseren van de massale vredesdemonstraties. Hun leus was: ‘de kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland.’ De Nederlandse kerken en de vredesbeweging kregen uitgebreid contact met groepen in de DDR. Deze Nederlandse kerkelijke activisten bleken lastig te worden voor het communistische regime.

Orthodoxe christenen smokkelden duizenden bijbels de DDR in en vooral het IKV probeerde met Oost-Duitse dissidenten een internationale beweging voor de vrede, en later ook voor democratie en mensenrechten op te richten. De Stasi deed haar uiterste best deze gevolgen te neutraliseren, nam 25.000 bijbels in beslag en zette tientallen agenten op het IKV, ook in Nederland.

Omgekeerd had de DDR ook gebruik gemaakt van de vredesbeweging. Vanaf 1977 voerde het land al in het geheim een campagne tegen de NAVO-bewapening. In die periode besteedden de DDR-regering en de Stasi ruim 100.000 DM per jaar aan de West-Europese, en ook de Nederlandse vredesbeweging.

Gelijktijdig ontstond in 1977 Nederland het ‘Samenwerkingsverband Stop de Neutronenbom’, een initiatief van de CPN (Communistische Partij Nederland). Deze groepering voerde een aantal succesvolle campagnes en kreeg al snel een brede achterban. Zo hielpen communisten bij de opbouw van een grote (kerkelijke) vredesbeweging in West-Europa.

Joris Smeets

OVT
Zondag 5, 12, en 19 december 2004, vanaf 11.25u:
Het Spoor terug: 'De strijd om de vrede. De Stasi, de kerken en de vredesbeweging.'
Een drieluik over Nederland en de DDR.

Bronnen:

Willem Melching 'Van het socialisme, de dingen die voorbijgaan. Een geschiedenis van de DDR. 1945-2000' (2004)
Beatrice de Graaf ´Over de Muur. De DDR, de Nederlandse kerken en de vredesbeweging´ (verschijnt december 2004)
Andere tijden: ‘De vredesdemonstratie van 1981’, dinsdag 20 november 2001, 20.28u