Einde DDR-regime na 40 jaar Val van de Muur in Berlijn

‘Sofort, unverzüglich’ (onmiddellijk) antwoordde SED-woordvoerder Günther Schabowski op de vraag van een journalist wanneer de regeling inging waarmee de DDR de grens voor de eigen burgers openzette. Op de daarop volgende vraag of dat ook voor Berlijn gold, antwoordde Schabowski positief. De live uitgezonden persconferentie was saai begonnen, maar werd door de antwoorden van Schabowski aan het eind een spektakel.

Ongewild had de SED-woordvoerder hiermee namelijk het startsein gegeven voor de ontmanteling van de Muur en de DDR. Schabowski had de tekst van de regeling gekregen van de Egon Krenz, die op 18 oktober 1989 DDR-leider Erich Honecker was opgevolgd. Krenz had in de tekst voor Schabowski niet gezet wanneer de regeling in zou gaan.

Egon Krenz werd die avond van 9 november 1989 nog door het hoofd van de geheime dienst, de Stasi, gebeld. Erich Mielke meldde aan Krenz dat er zich allemaal mensen naar de grens begaven en vroeg om instructies. Krenz wilde eerst nog de minister van Defensie bellen, maar Mielke wilde een beslissing van zijn chef. ‘Eh … wat zou jij doen?’, antwoordde Krenz daarop.

Mielke vond dat Krenz dat als secretaris-generaal van de partij moest beslissen. Krenz hakte de knoop tenslotte door. Hij besloot dat de slagbomen van de grensovergangen open mochten. De grens ging de volgende dag toch open en op een confrontatie met het volk zaten ze niet te wachten, redeneerde hij. De dertig jaar oudere Mielke was het ermee eens: ‘’Je hebt gelijk, mijn jongen.’

Het werd een historische dag in de Duitse geschiedenis. Massaal toestromende Oost-Duitse en West-Duitse burgers trokken zich die avond opeens niets meer aan de kunstmatige scheidingslijn die dwars door Berlijn liep. De grenswachten van de DDR keken toe hoe de Muur voor het eerst sinds de bouw ervan in 1961 genegeerd werd. Een klein jaar later werd de DDR door de Duitse eenwording op 3 oktober 1990 opgeheven.

De val van de Muur en de ondergang van de DDR werden veroorzaakt door interne en externe factoren. De voornaamste buitenlandse factor was de Sovjet-Unie, die zich niet meer wenste te bemoeien met de interne aangelegenheden van de DDR. In 1989 was het ondenkbaar geworden dat er Russische tanks Oost-Duitsland binnen zouden vallen om het regime te ondersteunen.

Intern was er al jarenlang van alles mis met de DDR. Burgers waren teleurgesteld door het uitblijven door de aan hen beloofde welvaart. In plaats daarvan stagneerde de zwakke economie rond 1985, daarna ging het verder bergafwaarts. Wie de kans kreeg, vertrok naar het buitenland. De mogelijkheid daartoe werd bijvoorbeeld aanzienlijk vergroot door de volledige opening van de Oostenrijks-Hongaarse grens in september 1989.

De opkomst en ondergang van de DDR heeft wat weg van het Palast der Republiek, dat in mei 1976 werd geopend. Dit multifunctionele gebouw was het pronkstuk van de DDR. Er bevond zich een congrescentrum, theater, tv-studio, disco, bowlingbaan, horecacentrum. In tegenstelling tot de rest van de DDR was de bediening er goed en alles was er gewoon te krijgen.

Het Palast der Republik was gebouwd op de fundamenten van het Stadtschloss, een paleis dat door de bombardementen uit de Tweede Wereldoorlog zwaar beschadigd was. DDR-leider Ulbricht liet de resten van het gebouw weghalen. Later liet zijn opvolger Honecker er het Volkspalast bouwen, waar in oktober 1989 nog het 40-jarige bestaan van de DDR werd gevierd.

Nadat de DDR was opgeheven werd het gebouw ontmanteld, aangezien het vol asbest zat. Inmiddels is er een campagne begonnen om het Palast der Republik te verwijderen. Op diezelfde plaats zou het vooroorlogse Stadtschloss weer moeten verrijzen.

Joris Smeets

Andere tijden: Het Palast der Republik (dinsdag 9 november 2004, 21u)
OVT: De DDR (zondag 7 november 2004, 10u)

Bronnen:

Willem Melching 'Van het socialisme, de dingen die voorbijgaan. Een geschiedenis van de DDR. 1945-2000' (2004)
Marja Verburg ‘”Eh … wat zou jij doen?” Egon Krenz over zijn rol bij de val van de Muur' (Duitslandweb)