Erasmus, Luther en Statenvertaling Bijbelvertalingen

De bekendste en belangrijkste bijbelvertaling in de Nederlandse geschiedenis is ongetwijfeld de Statenvertaling. Tussen 1626 en 1637 werd de bijbel door een groep vertalers met behulp van Griekse en Hebreeuwse teksten in het Nederlands omgezet. De vertalers maakten daarnaast informeel gebruik van rabbijnse teksten en adviezen van rabbijnen. Het bleek een dure aangelegenheid te zijn. Het kostte 750.000 toenmalige guldens, omgerekend naar vandaag is dat ergens tussen de vijftien en twintig miljoen euro.

Kosten noch moeite werden gespaard en met reden. De Statenvertaling had namelijk een naast een hoger religieus en ook een hoger politiek doel. Nederland was verwikkeld in de Tachtigjarige Oorlog met de Spanjaarden. De nieuwe bijbelvertaling moest zorgen voor meer religieuze en politieke eenheid in de jonge Republiek. Het werd daarom betaald door de Staten-Generaal, die zes predikanten op de klus zette. Eerdere pogingen rond 1600 waren gestrand, aangezien vertalers als Marnix van St. Aldegonde vroegtijdig overleden.

Een andere beroemde Nederlandse vertaling (van het Nieuwe Testament) is die van Erasmus en zijn motivatie was wetenschappelijk. De bijbel was niet helemaal correct vertaald en Erasmus wilde de fouten er uit halen. Daartoe maakte hij gebruik van Griekse teksten, die hij in het Latijn vertaalde. Dat betekende een enorme sensatie in het begin van de zestiende eeuw. Hij had door deze methode de Vulgaat ontweken, de gezaghebbende katholieke Latijnse vertaling uit de vierde eeuw na Christus, ruim duizend jaar de vaste basis van iedere vertaling of bewerking.

Tijdgenoot Maarten Luther deed in Duitsland ook iets bijzonders. Hij maakte een ‘volksbijbel’ in het Duits, een vertaling in gewone spreektaal. In elf weken vertaalde hij het Nieuwe Testament vanuit het Grieks naar het Duits. Het Oude Testament vertaalde hij samen met anderen.

De twee grote figuren botsten overigens hevig op elkaar. Erasmus vond de kerkhervormingen die Luther wilde doorzetten te fanatiek. Luther verweet Erasmus dat hij de regels van de waarheid weigerde te formuleren: 'Erasmus is een aal, alleen God kan hem te pakken krijgen'. Erasmus antwoordde gevat: 'Werkelijk, ik zou u een ander karakter toewensen, als ik niet wist dat u al zo buitengewoon ingenomen bent met dat wat u hebt.'

Joris Smeets

Bronnen:

Nieuwe bijbelvertaling, Fragment OVT 24 oktober 2004 uur 1 (20 min.)
“Desiderius Erasmus: 'Ik wijk voor niemand'” door Erno Eskens (Filosofie Magazine 2/2001)