Laten we niet te vroeg oordelen. Want ook dát leert deze parade van premiers. De kiezer mag na vier jaar of zoveel eerder als nodig is het vonnis uitspreken, het eindoordeel kan nog altijd anders uitpakken. In het bijzonder wanneer de premier in kwestie definitief geschiedenis is geworden. Dat kan bij Balkenende nog even duren. Hij is de eerste premier van een nieuwe generatie politieke leiders in Nederland en heeft nog een hele toekomst voor zich.

Zijn start als premier was natuurlijk niet gelukkig. De erfgenamen van Fortuyn bezorgde hem een kabinet vol ruziezoekers, die hij gegeven de shocktoestand waarin het land verkeerde, nog serieus moest nemen ook. Voor toets één van het premier-examen, te weten regie inzake het Koningshuis, zakte hij als een baksteen. Zijn eerste kabinet viel op de dag van de begrafenis van Prins Claus.

Daar staat bij Balkenende één en ander tegenover, waaraan het bij veel van zijn voorgangers vaak zo jammerlijk ontbrak. Hij is van huis uit historicus, met een groot gevoel voor sociologie. De jaren in de oppositiebankjes had hij goed besteed. Hij zag hoe Paars overal de schuld van kreeg, zelfs van zinloos geweld en voetbalvandalisme. Het werd tijd de bal weg te halen bij de blunderende overheid en neer te leggen bij de blunderende samenleving.

Zijn normen en waarden en eigen verantwoordelijkheid pasten perfect in het ideologische gat dat Paars in het politieke denken had achtergelaten. Zijn communicatieve vaardigheden mogen niet helemaal van deze tijd lijken, dit was een meesterzet. Niemand in Nederland die niet weet waar het CDA voor staat. Twee kernbegrippen, in vier woorden. Er zijn politici die daar hun hele leven naar zoeken, zonder ze ooit te vinden.

Slimme campagneleus? Zulke gedachtes zijn Balkenende vreemd. 'Eigen verantwoordelijkheid' is voor hem in de eerste plaats een opdracht aan de geëmancipeerde burger. Klik nu even terug naar de homepage van Dr. Willem Drees. De 'Wethouder van Nederland' herstelde vertrouwen in de politiek door namens de overheid bestaanszekerheid te garanderen. Zijn opvolger van ruim vijftig jaar later: de mondige burger moet begrijpen dat de overheid in de 21ste eeuw niet langer primair verantwoordelijk is voor solidariteit in de samenleving. Is Balkenende de meest revolutionaire premier sinds WOII?

Misschien wel de meest onbaatzuchtige. Geen partij staat er in de peilingen zo slecht voor als het CDA. Zijn ambitieuze programma tot hervorming van de verzorgingsstaat jaagt mensen de stuipen op het lijf. Het vertrouwen in de politiek is nog nooit zo laag geweest als nu.

Onder dit alles is Balkenende opvallend rustig, een beetje afwezig soms, en steeds minder zichtbaar. Zelfs over normen en waarden hoor je hem weinig de laatste tijd.
Past ook wel een beetje bij zijn rol als huisfilosoof van de staat der Nederlanden.
Nadat het Woord is verkondigd, te zeggen: en nu jullie, samenleving. Kom maar met je zelf in het reine, over integratie, over nieuwe vormen van economische en sociale onzekerheid, over je plaats in de globaliserende wereld.

Mocht dat ooit lukken, dan is zijn premierschap misschien wel van onschatbare waarde geweest.

Rudi Boon

Een profielfilmpje van Jan Peter Balkenende komt binnenkort beschikbaar