De politiek volgde langzaam. De grote voormannen van de zuilen die inmiddels van het toneel waren verdwenen, hadden nog een vanzelfsprekende band met hun achterban gehad, ondanks hun afstandelijkheid en gereserveerdheid. Een regentenhouding die zij zich nog konden permitteren. Hun opvolgers al niet meer. De nieuwe generatie politici kon voor zichzelf nog geen duidelijke richting bepalen. Zakelijkheid en bevlogenheid wisselden elkaar af.

Het kabinet-Cals, dat in april 1965 aantrad, was een voorbeeld van de tweede soort. Er zaten ambitieuze krachtpatsers in, zoals de antirevolutionaire vice-premier Barend Biesheuvel en de rode Joop den Uyl op Economische Zaken. Een vechtkabinet.

De meest ambitieuze van allemaal was Cals zelf. Op Onderwijs had hij in achtereenvolgende kabinetten een complete revolutie doorgevoerd. Bij de behandeling van zijn Mammoetwet had hij in eerste termijn zeven uur non-stop het woord gevoerd, een parlementair record.

Het motto dat hij zijn kabinet meegaf was niet minder megalomaan: "Wij werken voor het jaar 2000". Dat was toen tamelijk ver weg, maar de tijdgeest leek nu eenmaal behoefte te hebben aan onbegrensde vergezichten.

Het bleek een kapitale onderschatting van de taaiheid van de onderliggende structuren die nog goeddeels onaangetast gebleven waren.

Ambities kosten geld, en uitgerekend dit kabinet komt in een tijdelijke recessie terecht. KVP-fractievoorzitter Schmelzer trekt in de nacht van 13 op 14 oktober de stekker eruit. Schmelzer had na de val van het kabinet-Marijnen eigenhandig Cals aan het werk gezet om zonder tussenkomst van verkiezingen een nieuw kabinet te formeren, ditmaal met de PvdA. Vandaar dat Schmelzers nachtelijke motie, die vraagt om betere dekking van de begroting en maatregelen tegen inflatie en werkloosheid, door Cals wordt gezien als een dolkstoot vanuit zijn eigen partij.

En opeens lijkt alles anders. Het is KRO-voorzitter en KVP-kamerlid Van Doorn die de NTS adviseert de hele nacht verslag te doen. Voor het eerst valt een kabinet live op televisie. Het interview tegen het ochtendgloren met Cals bij de uitgang van de Kamer, is het eerste voorbeeld van modern politiek drama op tv. En het is uitgerekend KRO's Brandpunt dat de volgende dag de uitzending begeleidt met teksten als: "Toen was het tien over vier en betrad Schmelzer het schavot."

Het "katholieke verraad" van de "gladde tekkel" Schmelzer luidde het einde van een tijdperk in. Uit de gelederen van de confessionele partijen ontstond de Progressieve Partij Radikalen. Maar ook bij de achterblijvers als Aantjes en De Gaay Fortman sr. maakte zich een bevlogenheid meester die uiteindelijk, vele jaren later, het kabinet-Den Uyl mogelijk zou maken. Maar voor het zover was zou de politieke pendule in Den Haag nog een aantal malen heen en weer gaan.

Cals heeft een blijvende plaats in de geschiedenisboeken verworven. Zij het niet door zijn regeren, maar door zijn val. Zijn naam zal voor eeuwig in één adem worden genoemd met die van Schmelzer, een van die noodlotsduo's, zoals later Den Uyl/Van Agt en Kok/Fortuyn. Cals zelf vertrok verbitterd, in voortdurende aarzeling of hij de KVP zou verlaten en zich bij de PPR aansluiten. Toen hij na een buitenlandse reis opeens met een snor thuis kwam schreven de kranten: "radicaal anders", en "Cals hult zich in knevelen".

Hij kreeg de kans niet meer zijn draai te vinden in de nieuwe verhoudingen waarvoor hij zelf als katalysator had gediend. Hij stierf al op 57-jarige leeftijd. Zoals Elsevier hem eens portretteerde: een tragische vernieuwer.

Rudi Boon