OVT: negen historici uit de 20ste eeuw Historicus Johan Huizinga en zijn ‘Herfsttij’

Huizinga probeerde eerst een aantal titels uit, voor hij voor ‘Herfsttij der middeleeuwen’ koos. Het werk had ook ‘De eeuw van Bourgondië’, ‘De eeuw van de uitbloei’, ‘Herfstgloed der middeleeuwen’ of ‘Middeleeuws herfstgetij’ kunnen heten. Dat blijkt uit door Huizinga geschreven ontwerpen van de titelpagina van zijn boek.

‘Herfsttij der middeleeuwen’ beschrijft de laatmiddeleeuwse cultuur van de Nederlanden en Frankrijk als de uitbundige herfstige nabloei van een cultuur die in de twaalfde en dertiende eeuw nog jong en veerkrachtig was

Ondanks het feit dat Huizinga lang over de titel had nagedacht, kreeg hij toch spijt van zijn keuze voor het woord ‘herfst’ daarin. Hij had het bedoeld als metafoor, maar het werd anders opgepikt in een recensie van J.A.N. Knuttel.

Knuttel stelde dat het woord ‘tij’ in de Nederlandse taal slechts werd gebruikt in de zin van ‘getij’ in de betekenis van eb en vloed. Bovendien gingen aan herfst de jaargetijden zomer en lente vooraf. Vanuit geschiedfilosofisch oogpunt zou geconcludeerd kunnen worden dat Huizinga er een cyclische opvatting van de geschiedenis op nahield, maar dat was dus niet de bedoeling van de auteur.

‘Herfsttij’ werd een internationaal succes en dat gaf Huizinga de kans om zijn fout gedeeltelijk goed te maken. In de Engelse en Franse vertalingen vermeed Huizinga het woord herfst. Hij veranderde de titel in ‘The Waning of the Middle Ages’ en ‘Le Déclin de Moyen-Age’.

De titel van zijn meesterwerk bleef hem nog lang achtervolgen. Huizinga was in 1914 weduwnaar geworden en hertrouwde in 1937 op 65-jarige leeftijd met de 28-jarige Auguste Schölvinck. Het grote leeftijdsverschil was aanleiding tot grappen. Schrijver Ter Braak schreef meesmuilend aan vriend Du Perron in Indië: 'Men spreekt nu over het Bronsttij der Middeleeuwen.'

Joris Smeets

Bronnen:
Anton van der Lem ‘Johan Huizinga. Leven en werk in beelden & documenten’
OVT (3 juli 2005, uur 1): 'Goede heren, slechte tijden. Negen historici en hun eeuw' Deel 1: Johan Huizinga