Van eregalerij naar rariteitenkabinet Oorlogsheld Van Speijk ging in 1831 ‘liever de lucht in’
- Zoom
- Jacobus Schoemaker Doyer 'Van Speyk steekt de lont in het kruit, 5 februari 1831' (Rijksmuseum)
De Belgische Opstand van 1830 kent weinig helden. Een uitzondering was Jan van Speijk die liever zijn kanonneerboot liet ontploffen dan het in handen van de Belgen te laten vallen.
Van eregalerij naar rariteitenkabinet
De Belgische Opstand tegen het bewind van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden begon op 25 augustus 1830 in Brussel. De opstand breidde zich snel uit naar andere delen van België. Antwerpen deed vanaf begin oktober mee.
Sindsdien werden alle schepen die op de Schelde voeren door Hollandse marineschepen gecontroleerd. Vanuit de citadel van Antwerpen hielden de koninklijke troepen de stad in de gaten. Maar Belgische vrijkorpsen en burgerwachten hielden hen ook continue in de gaten.
Op 5 februari 1831 kreeg de 29-jarige Luitenant ter Zee 2de klasse Jan Carel Josephus van Speijk voor de zoveelste keer die winter het bevel zich met zijn kanonneerboot no. 2 te begeven naar zijn vaste post voor Austruweel, even ten noorden van Antwerpen. Hij moest vanuit daar scheepsladingen gaan controleren.
Een felle noordwestenwind maakte dat Van Speijk er niet in slaagde Austruweel te bereiken. De kanonneerboot raakte stuurloos, en kwam vast te liggen aan de walkant. Antwerpse arbeiders stroomden massaal toe, gevolgd door gewapende burgers en militairen van het vrijkorps.
Van Speijk had al een paar maanden van te voren aan zijn bemanning aangekondigd dat hij zich niet zou overgeven aan de Belgen en zijn schip liever zou opblazen. De bemanning had deze patriottische woorden met gejuich ontvangen.
De dromerige romanticus Van Speijk voegde de daad inderdaad bij het woord. Hij gooide een brandende sigaar in de in de kanonneerboot aanwezige kruitvoorraad. Het schip werd totaal vernield: 28 van de 31 bemanningsleden en een onbekend aantal Belgen kwamen om.
Na zijn heroïsche dood kwam een ongekende heldenverering op gang. Ontelbare gedichten werden aan hem opgedragen en schilders kozen zijn heldendaad als onderwerp. Maar de glorietijd van Van Speijk zou niet eeuwig duren.
Want nadat België zich in 1839 definitief had afgescheiden verbleekte de heldhaftige reputatie van Van Speijk snel. Hij raakte in vergetelheid en werd steeds meer genegeerd door historici. Vanaf de jaren zestig belandde hij in het rariteitenkabinet van de geschiedenis.
Van Speijk werd beschouwd als een groteske pias. De KRO vernoemde in de jaren ’70 een satirische tv-show naar hem. Van Kooten en De Bie lieten in hun ‘Bescheurkalender’ op 5 februari 1981 weten dat deskundigen verwachtten dat Van Speijk nog datzelfde jaar op Barneveld zou neerkomen.
Renate Ammerlaan
Bron:
Frits Rovers ‘Dan liever de lucht in. Jan van Speijk en de Belgische Opstand’ (2000)
- België op het themakanaal
Het themakanaal /Geschiedenis besteedt in de week van 29 oktober t/m 4 november aandacht aan België. Aanleiding is de geschiedenisweek/nacht die dit jaar 'Buren' als thema heeft.
