'De massa van het volk dient onverwijld door middel van de film tot inzicht gebracht te worden,' schreef het hoofd van de NSB Filmdienst Jan Teunissen in 1940. Tientallen korte films en bioscoop journaals heeft de Nationaal Socialistische Beweging gemaakt, films die de eigen aanhang een hart onder de riem moesten steken, en die buitenstaanders moesten overtuigen van de voordelen van het nationaal-socialisme. Ze zijn door een groot gedeelte van de Nederlandse bevolking gezien, want ze werden verplicht geprogrammeerd in de bioscopen.

Machtsvertoon

Nu staan er vakantiebungalows, maar tijdens het pinksterweekeinde van 1940, een paar weken na de inval van de Duitsers, verzamelden tienduizenden NSB 'ers zich op het terrein van De Goudsberg in Lunteren om hun landdag te vieren. Misschien was dit wel hun meest glorieuze moment, deze 'Hagespraak der Bevrijding.' Want zou de NSB niet de meest aangewezen partij zijn om, natuurlijk onder de inspirerende leiding van Hitler, Nederland naar een nieuwe en grootse toekomst te leiden? Zou hun leider Mussert niet de 'stadhouder' worden van tenminste Nederland en Vlaanderen? En vloog daar niet als teken van de goede wil van de Duitsers een Heinkel bommenwerper laag over het veld? Wie de beelden ziet die de NSB van deze bijeenkomst heeft gemaakt, wordt nog steeds getroffen door het zelfvertrouwen, het machtsvertoon en de massaliteit van de beweging. Maar ook door de pogingen van de cameraman en regisseur om te lijken op dat andere beroemde verslag van een landdag: "Triumph des Willens" van Leni Riefenstahl. Lage cameraposities die de statuur van Mussert benadrukken, grote totalen van strak geregisseerde parades, de ritmische juichkreten en het enthousiasme van het massale publiek.

Maar propagandafilms vertonen slechts de schijn. In werkelijkheid bevond de NSB zich in 1940 in een lastige positie, die gaandeweg de oorlog bepaald niet beter werd. De fraaie filmbeelden van de Hagespraak mochten in eerste instantie van Rijkscommissaris Seyss-Inquart zelfs niet eens vertoond worden, de Duitsers bleken helemaal niet van plan hun macht over te dragen aan de partij. En weliswaar was er na mei 1940 een grote toevloed van nieuwe leden op gang gekomen ( de zogeheten 'meikevers'), maar daarmee was de beweging bij lange na geen brede volkspartij geworden. Integendeel, de NSB'ers werden algemeen gehaat, zoals ook bleek uit allerlei incidenten rond de colporteurs van het NSB-blad Volk en Vaderland. Daarmee was Mussert voor Hitler een onaantrekkelijke bondgenoot geworden. Een leider die op zo weinig steun van zijn eigen bevolking kon rekenen, zou grote weerstand opwekken als hij tot 'stadhouder' zou worden benoemd. En weerstand, dat wilden de Duitsers zoveel mogelijk vermijden.

Fllmtsaar

Om een geloofwaardiger partner voor de Duitsers te worden, was het voor Mussert en de NSB dus van levensbelang om de bevolking warm te maken voor de beweging. Het middel dat daarbij een centrale rol moest spelen lag voor de hand: de film, naast de radio het meest populaire medium in deze dagen. En hadden de Russische (Eisenstein) en Duitse (Riefenstahl) voorbeelden niet duidelijk gemaakt dat juist de massa door de film kon worden bereikt?

NSB'er Jan Teunissen werd in de eerste jaren van de oorlog de centrale figuur binnen de filmpropaganda van de NSB. Een echte 'filmtsaar': lid van de filmkeuring, voorzitter van het gelijkgeschakelde filmgilde (waar iedere filmer verplicht lid van moest zijn) en van de NSB-filmdienst. Teunissen was voor de oorlog regisseur en cutter geweest en had onder meer de eerste Nederlandse geluidsfilm "Willem van Oranje" gemaakt. Deze was echter zo door de kritiek afgekraakt ('Willem de Zwijger voor de tweede keer vermoord,' schreef een criticus) dat hij daarna niet meer als regisseur aan het werk kwam. De frustratie die dat veroorzaakte dreef hem in de armen van de NSB.

Voor de filmpropaganda had de NSB in 1940 in feite veel troeven in handen. Polygoon en Profilti, de productiemaatschappijen van de populaire bioscoop-journaals, moesten hun faciliteiten ter beschikking stellen. Ook het publiek was goed bereikbaar, want de bioscoop was in deze tijd mateloos populair. Begrijpelijk, want veel ander vermaak was er niet in bezettingstijd. Meer dan 55 miljoen bezoekers trok de bioscoop in het topjaar 1943, een aantal dat zelfs in de huidige tijd bij lange na niet wordt gehaald. En al riep het verzet op om niet naar de film te gaan -beseffend dat daar vooral Duitse propagandawaar werd geboden- het haalde weinig uit. Zo consumeerde het publiek wekelijks, naast Duitse antisemitische films als "Jud Süss" en "Der ewige Jude", ook NSB-producten als "Een Nieuwe Tijd Breekt Baan!" en "Met Duitsland voor een nieuw Europa".

Crisis

Hoe probeerde de NSB de Nederlander tot het nationaal-socialisme te bekeren? De thema's verschilden in feite niet zoveel van die van voor de oorlog, toen de beweging bij de Statenverkiezingen van 1935 een kortstondig succes had gekend (bijna acht procent van de stemmen, een aantal dat twee jaar later al weer was gehalveerd).

Opvallend is dat vaak wordt verwezen naar de vooroorlogse crisis, die in nationaal-socialistische ogen door het Joodse) kapitaal was veroorzaakt. In een van de sterkste propagandafilms, Een Nieuwe Tijd Breekt Baan, worden arm en rijk in de montage confronterend tegen elkaar afgezet. Dan volgen er (deels geënsceneerde) beelden van het Jordaanoproer. De oplossing voor de geschetste problemen lag uiteraard bij Mussert en zijn beweging.

Andere films richtten zich meer op de sterk aange-zette gevaren van het Bolsjewisme, dat samen met Duitsland bestreden moest worden. Ook opvallend: het antisemitisme vormde zeker geen centraal thema in de films. 'Het nationaal-so-cialisme is niet,' zegt het commentaar in Een Nieuwe Tijd Breekt Baan, 'zoals misleide volksgenoten zeggen de haat tegen een ander volk en ras, maar de liefde voor eigen volk, bloed en bodem.' Al wordt in de satirische serie "Wat een Tijd", geschreven door de bekende tekstschrijver Jacques van Tol, een louche joodse zwarthandelaar ten tonele gevoerd, die wel degelijk antisemitisch is neergezet.

Relschoppers

Hebben de NSB-films invloed gehad? Zou de bioscoopbezoeker meer sympathie hebben opgevat voor de nationaal-socialistische ideologie? Echte onderzoeken daarover bestaan niet, maar het valt te betwijfelen. In het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie zijn de rapporten bewaard gebleven van de NSB-controleurs die de voorstellingen bezochten. Ze zijn veelzeggend. De NSB-films leidden vaak tot scheldpartijen en andere roerigheden in het publiek, bijvoorbeeld als Mus-sert of een andere NSB'er op het doek verscheen. 'We hebben scheit aan jou en je beweging ...,' werd één van de controleurs toegevoegd. Het liep zelfs zo uit de hand, dat op een gegeven moment de voorstellingen met half licht aan werden gedraaid om relschoppers te kunnen identificeren. De pogingen van de NSB om het Nederlandse volk te bekeren lijken weinig te hebben uitgehaald.

Chris Vos
(docent/onderzoeker bij de afdeling Media en Cultuur van de Erasmus Universiteit Rotterdam)