De echte Rembrandt?
Rembrandt, een wereldberoemd schilder. Al tijdens zijn leven geniet hij faam. In de 18e eeuw verslapt de vaderlandse aandacht enigszins, maar halverwege de 19e eeuw wordt Rembrandt verheven tot een nationaal cultuursymbool.
De naam en status van Rembrandt groeit in de loop van de eeuwen. Naarmate zijn naam groter wordt en zijn status hoger, neemt de behoefte aan kennis over zijn persoon toe. Maar die behoefte is niet neutraal. Verschillende groepen – kunsthandelaars, wetenschappers, musea, middenstand, toeristische industrie gebruiken Rembrandt voor hun eigen belangen. Ze vormen daarbij vaak een eigen beeld van de kunstschilder, een beeld dat hen het beste van pas komt. Op deze manier zijn er allerlei verschillende Rembrandt’s tot leven geroepen.
Hierdoor is de naam van Rembrandt in de loop van drie eeuwen zo verweven geraakt met allerlei verdichtsels, leugens, fantasieën en wensvoorstellingen, dat het volgens deskundigen haast niet meer mogelijk is de ‘echte’ Rembrandt te leren kennen.
In de 19e eeuw wordt Rembrandt het middelpunt van een nationale heldencultus. België heeft Rubens, Nederland zou Rembrandt krijgen. De Duitsers bombarderen Rembrandt in de 19e eeuw tot Germaan. In die tijd ontstaat het idee dat de Hollandse kunst en cultuur sterk verwant zijn aan de Duitse. Zo kan Rembrandt als Duitser ontstaan.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog fulmineert dit in een regelrechte Rembrandt verering. Voor de Duitse bezetters en hun Nederlandse medestanders is Rembrandt een mooi alternatief voor Oranje. Nu de koningin naar Londen is gevlucht en vandaar haar strijd tegen de nieuwe orde blijft voortzetten, is zij als nationaal symbool uiteraard niet langer acceptabel. Er moet iets voor in de plaats komen.
Rembrandt wordt het symbool van de nationaal-socialistische cultuur in Nederland. Dit wordt onder andere met een Rembrandt-opera tot uitdrukking gebracht, De Nachtwacht. In 1944 gaat de opera in Amsterdam in première. Maar ook wordt er een grote Kultuurweek georganiseerd met Rembrandt in het middelpunt. De week wordt geen doorslaand succes. De bevolking laat het afweten, en de organisatie is slecht.
Na de oorlog is de verontwaardiging over het Duitse misbruik van ‘onze Rembrandt’ niet van de lucht. Rembrandt’s blazoen moet gereinigd worden.
De laatste jaren van de twintigste eeuw staat de mens Rembrandt minder centraal, maar meer zijn werk. Dit blijkt bijvoorbeeld uit het ontstaan van het Rembrandt Research Project, waarin men probeert de echte Rembrandt’s van de valse te onderscheiden.
Renate Ammerlaan
Bronnen: De echte Rembrandt, Kees Bruin (1995); Rembrandt, special van NRC Handelsblad (januari 2006)
