Britse journalist bracht verhaal naar buiten Kritiek Chroestjov op Stalin in 1956

Op de laatste dag van het congres kwamen de ongeveer vijftienhonderd afgevaardigden in besloten zitting bijeen om te luisteren naar een rede van Chroestjov. Geschokt en doodstil luisterden ze naar zijn ongekend kritische toespraak over 'de cultus van de persoonlijkheid', over Stalin dus.

Chroestjov was altijd een trouwe helper van de dictator geweest. Hij had ijverig meegeholpen met de plannen van Stalin en had zich op weten te werken tot een plaats in zijn 'hofhouding.' Na de dood van Stalin in 1953 had hij de macht weten te grijpen.

En nu schilderde hij Stalin opeens af als een ijdele, achterdochtige en wrede tiran, die vele mensen had onteerd en de dood in had gejaagd. Deze 'destalinisatie' viel niet goed bij het congres, waarvan vele afgevaardigden net als Chroestjov mee hadden gewerkt aan de stalinistische terreur.

Toch was zijn kritiek beperkt. Chroestjov meende dat Stalin pas in de fout was gegaan met de terreur in het tweede deel van de jaren dertig, die ook tegen stalinisten, vooraanstaande partijleden en 'eerlijke sovjetmensen' was gericht. Op de terreur tijdens de collectivisaties en de vijfjarenplannen had hij geen aanmerkingen.

De toespraak had eigenlijk geheim moeten blijven, maar dat bleek onmogelijk. De communistische partij liet de tekst daarom aan delen van de bevolking voorlezen. Ook het kleine groepje westerse journalisten dat het congres volgde hoorde vage geruchten over de toespraak. Daaronder was ook de journalist die het nieuws de grens over zou brengen.

De Britse journalist John Rettie stond begin maart 1956 op het punt op vakantie te gaan, toen hij werd gebeld door een Russische vriend, Kostya Orlov. Die wilde persé nog even langskomen, voor Rettie naar het buitenland vertrok.

Dat Rettie Orlov kende was vrij bijzonder, want Russen gingen over het algemeen niet met buitenlanders om en zeker niet met westerse journalisten. Dat de Rus geen last kreeg met de geheime dienst en gewoon het zwaar bewaakte huizenblok met buitenlanders, waar Rettie woonde, in en uit kon lopen was nogal apart.

Orlov kwam tot verrassing van Rettie met een gedetailleerde beschrijving van de sensationele toespraak van Chroestjov. Orlov zou het verhaal gehoord hebben van een vriend.

Terugkijkend op de gebeurtenissen van vijftig jaar geleden op 'BBC News' concludeert Rettie dan ook dat Orlov een spion moet zijn geweest. Daarnaast vermoedt Rettie dat Orlov in opdracht van misschien zelfs Chroestjov zelf naar hem toe kwam met het verhaal over de toespraak.

De vraag restte nog of Orlov de waarheid had verteld. Als zijn verhaal niet klopte zou de publicatie ervan een hoop problemen betekenen voor de journalist en het persagentschap Reuters. Rettie besloot na overleg met zijn baas dat het verhaal waarschijnlijk betrouwbaar was.

Rettie vloog daarna naar Stockholm, waar hij zijn verhaal doorgaf aan Reuters. Dat werd zonder zijn naam en standplaats gepubliceerd, want Rettie wilde terug naar Moskou. Zo kwam de geheime rede van Chroestjov in de buitenlandse pers terecht.

Joris Smeets

Arte zendt 1 maart een documentaire uit over de rede van Chroestjov,
Abrechnung mit Stalin, Arte, 20.40-21.35u

Bronnen
J.W. Bezemer 'Een geschiedenis van Rusland. Van Rurik tot Gorbatsjov' (Amsterdam 1994)
'The day Khrushchev denounced Stalin' by John Rettie (BBC News 18 February 2006)