Op 9 mei 1977 brandde het befaamde hotel Polen aan het Rokin in Amsterdam tot de grond toe af. Er vielen 33 doden en 46 gewonden, voornamelijk toeristen. De eerste dag na de brand was roerig, maar al gauw ging de samenleving weer over tot de orde van de dag. Wel kwam er nog een technisch onderzoek naar de toedracht van de brand. Het NOS Journaal besteedde drie achtuur-uitzendingen aan hotel Polen.

Bijna een kwart eeuw later, Nieuwjaarsnacht 2001, trof opnieuw een grote brand een horecagelegenheid. Een korte, maar hevige brand in café ’t Hemeltje in Volendam kostte veertien jongeren het leven en verwondde tientallen anderen. Het hele land leefde uitvoerig met de slachtoffers mee. Er werden bloemen en kaarsjes bij de rampplek neergezet en er werden stille tochten gehouden. Ook kwamen er diepgravende onderzoeken naar de oorzaak en de schuld van de brand.

Het NOS Journaal besteedde er, alleen al in de eerste maand na de ramp, dertien achtuur-uitzendingen aan. Maanden daarna werd nog geregeld over de cafébrand bericht.

Bij deze twee ernstige branden leek het wel of de samenleving in de loop van 24 jaar veranderd was. Tegenover de tamelijk zakelijke en afstandelijke cultuur in 1977 stond de emotioneel betrokken cultuur van 2001. Deze verschillen in denkwijze hebben ook hun weerslag gehad op hoe het Journaal met de beide branden is omgegaan.

Er was om te beginnen al een groot verschil in de hoeveelheid aandacht die het NOS Journaal besteedde aan beide branden. Zo werden er dus drie achtuur-uitzendingen gewijd aan hotel Polen in de eerste maand na de brand, terwijl dit er bij Volendam dertien waren. Ook de tijd die het Journaal besteedde aan het onderwerp in een uitzending, was bij Volendam veel groter. Op 1 januari werd bijna het hele Journaal gewijd aan de brand. Voor Polen was dat op 9 mei 22 procent. Na die eerste maand kwam Volendam nog geregeld in het nieuws, hotel Polen één keer.

De manier waarop de beide branden in beeld werden gebracht was eveneens verschillend. Van de brand in hotel Polen waren voornamelijk totaalshots van de puinhopen, de brand en de brandweer te zien. Er was vooral aandacht voor de weergave van feiten en de autoriteiten (de politie en brandweer). De schuldvraag werd nauwelijks gesteld en alleen in de achtuur-uitzending van 9 mei werd een klein beetje aandacht geschonken aan de slachtoffers. In die uitzending vertelden een slachtoffer en een toeschouwer van de brand vrij nuchter en feitelijk hun verhaal. Zij werden zeer afstandelijk geportretteerd, doordat ook de verslaggever in beeld stond. Er was weinig emotie tijdens de interviews.

Dit was bij de brand in Volendam totaal anders. Journalisten probeerden allerlei nieuwe feiten en invalshoeken te vinden. Ook hier kwamen een weergave van de feiten en de autoriteiten (burgemeester, brandweer en politie) aan bod. Daarnaast gaven nabestaanden, de politiek, horecagelegenheden en Koningin Beatrix context aan de ramp. Artsen en hulpverleners vertelden over de toestand van de slachtoffers. De slachtoffers zelf, kwamen nauwelijks in beeld.

Toch ging de meeste aandacht van het Journaal naar hen uit en stonden de meeste uitzendingen in het teken van hen. Een enkele keer vond er een interview plaats met een slachtoffer. Dit waren zeer emotionele gesprekken. De beelden die het Journaal van de ramp in Volendam liet zien, speelden op het gevoel van de kijker in.

De schuldvraag werd bij Volendam wel uitgebreid behandeld. De eigenaar van café ’t Hemeltje, Jan Veerman, werd gezien als hoofdschuldige. Veerman gaf zeer exclusief een interview aan het NOS Journaal. Hij kreeg de ruimte om zijn kant van het verhaal te belichten. Jan Veerman vertelde zeer emotioneel wat er die nacht gebeurd was. Maar ook de schuldvraag kwam aan bod en daardoor plaatste het Journaal het wel degelijk in een kader.

In 1977 stond het NOS Journaal dus overduidelijk nog klassiek met ‘de poten in het bluswater’. Het programma berichtte nuchter en afstandelijk over de brand. De nadruk lag op het ‘harde’ feitelijke nieuws, dat onder meer door autoriteiten werd gebracht. Het was bijzonder dat er überhaupt aandacht besteed werd aan de ‘gewone’ man in de vorm van de toeschouwer en het slachtoffer.

Maar misschien was dat wel een trend die werd ingezet wat resulteerde in de emotiejournalistiek die in 2001 heerste. Ook in het NOS Journaal lag de nadruk meer op ‘tranen’, emotie en betrokkenheid. Het nieuws werd niet langer verteld aan de hand van de autoriteiten, maar juist vanuit het gezichtspunt van de ‘gewone’ burger. Vooral bij ramp- en tegenspoed werd persoonlijk leed van slachtoffers getoond. Het publiekelijk huilen op televisie mocht. Op deze manier ontstond er betrokkenheid bij de kijker.

Hilken Tiggeloven

Een uitgebreide versie van dit artikel is verschenen in het themanummer ‘Vijftig jaar tv-journaal’ van het Tijdschrift voor Mediageschiedenis (december 2005)