Zuidpoolexpedities rond 1900
Aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw kreeg men steeds meer interesse in Antarctica, het laatste gebied op aarde dat nog door geen mens is betreden en nog in kaart gebracht moet worden, ook wel Terra Australis Incognita, het onbekende zuidland genoemd. Vooral wetenschappers wachtten vol ongeduld om toegang te krijgen tot dit gebied, zodat ze onderzoek konden doen naar fenomenen als de ontwikkeling van het weer, atmosferische storingen en aardmagnetisme.
In 1599 zou er door een Nederlands schip al een glimp opgevangen zijn van Antarctica. In het logboek staat althans geschreven dat het schip ‘soo verre Suytwaerts is ghedreven namelijck op vier en tsestich graden besuyden de Straet als het Land van Noorweghen heel wit bedekt”. Maar de officiële ontdekking wordt toegeschreven aan de Rus Von Bellinghausen en de Brit Edward Bransfield die in 1820 vanaf de zee de ijzige vlakte aanschouwen.
In 1831 ontdekt de Schot James Clark Ross de magnetische noordpool. In 1839 vertrekt hij zuidwaarts op ook de magnetische zuidpool te ontdekken. Deze bereikt hij niet, maar tot dan toe was er niemand zo ver gekomen als hij.
In 1895 wordt de Zuidpool voor het eerst betreden door de Rus Carsten Borchgrevink, op de voet gevolgd door Leonard Kristensen. Het is de allereerste officiële landing op het Antarctische vasteland (John Davis betrad in 1821 het schiereiland).
Twee jaar later voert de Belgische Adrien de Gerlache een spectaculaire expeditie uit.
Op 16 augustus 1897 vaart hij met de driemaster ‘De Belgica’ de haven van Antwerpen uit. Naast matrozen, een chefkok, een monteur en de eerste stuurman is er ook een internationaal gezelschap van wetenschappers aan boord, waaronder ook Roald Amundsen.
De expeditie lijkt aanvankelijk voorspoedig te verlopen, maar in maart 1898 vriest ‘De Belgica’ vast in het ijs. Noodgedwongen overwinteren de expeditieleden op het ingevroren schip bij temperaturen van rond de 45 graden onder nul. De mannen aan boord krijgen scheurbuik, lijden aan ernstige bloedarmoede, hoofdpijn en depressie. Ze overleven door zeehonden en pinguïns te eten.
Tijdens de zomer wordt er alles aan gedaan om ‘De Belgica’ te bevrijden. Met springstof probeert men bijvoorbeeld het ijs te breken, maar het mag niet baten. Wonder boven wonder opent het kanaal zich op 15 februari opnieuw. De boot bereikt op 14 maart 1899 de open zee.
Pas na twee jaar is ‘De Belgica’weer terug in Antwerpen. Gerlache en zijn bemanning worden als helden ontvangen: ze zijn de eersten die de gevreesde Antarctische winter hebben getrotseerd. Bovendien brengt het de expeditie een lading aan monsters en wetenschappelijke gegevens terug.
Roald Amundsen vindt in 1903 de noordwestelijke doorgang. Zijn poging om als eerst de geografische noordpool te bereiken mislukt, omdat iemand anders hem voor is. Zijn nieuwe uitdaging wordt de geografische zuidpool. De tocht verloopt voor hem zonder al te grote problemen. Op 14 december 1911 bereiken Amundsen en zijn expeditieleden de geografische zuidpool. Ook de terugweg verloopt voorspoedig, in tegenstelling tot die van zijn geduchte concurrent Robert Scott.
Scott heeft op het ongeveer hetzelfde moment het plan opgevat om de geografische zuidpool te ontdekken. Hij komt met zijn expeditie een maand na Amundsen aan. Hun teleurstelling is enorm wanneer blijkt dat ze niet de eersten zijn. De terugreis verloopt ook nog eens rampzalig; geen van de mannen overleeft de barre tocht.
De geografische zuidpool is bereikt, maar nog niet het hele Antarctische continent is verkend. In de 20e eeuw zou daarom nog menig avonturier een reis wagen. Zo onderneemt de Australische geoloog Douglas Mawson in 1911 de expeditie ‘Australasian Antarctic Expedition’. In 1913 weet hij de eerste draadloze communicatie van en naar het Antarctische continent tot stand te brengen.
Renate Ammerlaan
Bronnen:
Andere Tijden, uitzending 8 januari 2006
Website Het Laatste Continent: http://www.hetlaatstecontinent.be
Website Het onbekende Continent: http://www.hetonbekendecontinent.nl/
