Main Content

Unieke film uit 1936 over wereldreis onderzeeër K-XVIII 20.000 mijlen over zee

  • 12 september 2006
Affiche 20.000 mijlen over zee
Zoom
Affiche 20.000 mijlen over zee

Tot de meest opmerkelijke gebeurtenissen uit de wereldgeschiedenis behoort zonder twijfel de komst van 273 paar klompen op Tristan da Cunha op 30 januari 1937. Toen ik in 1996 het eiland bezocht konden Nelson en Winnie (what's in two names....) Green de gebeurtenis nog haarfijn voor de geest halen. The wooden shoes..... ja, ze waren stom verbaasd geweest. Veel plezier hadden ze er overigens niet van gehad, zo vertelden Nelson en Winnie. Op de vulkanische bodem van Tristan waren de klompen al binnen een paar maanden doorgesleten. Binnen een jaar waren de klompen opgestookt als brandhout. Zonder de film "20.000 mijlen over zee" zouden er in 1937 nooit Hollandse klompen op Tristan da Cunha zijn bezorgd. Dat zit zo. (lees verder onder de foto's)

Unieke film uit 1936 over wereldreis onderzeeër K-XVIII

In 1933 liep bij Wilton-Feijenoord de onderzeeër K-XVIII (onderzeeërs krijgen traditiegetrouw alleen een nummer en geen naam) van stapel. Het nieuwe militaire paradepaardje zou in het steeds opstandiger Nederlands-Indië worden gestationeerd. De reis erheen, zo bedacht premier Colijn, was een uitgelegen gelegenheid om de wereld te tonen dat het in de crisis wegkwijnend kikkerlandje nog een zeemacht van betekenis was. Er moest een film over die reis gemaakt worden! Je ving er drie vliegen in één klap mee: het nationale elan zou een impuls krijgen, de opstandige Indonesiërs zouden zien dat er met het moederland niet te spotten viel én de film zou een prachtige reclamespot zijn voor hightech-wapentuig van eigen bodem. En er was nog een argument dat op de achtergrond meespeelde. In februari 1934 was muiterij uitgebroken op Hare Majesteit Kruiser 'Zeven Provinciën'. Het drama voltrok zich in Nederlands-Indie. Terwijl de officieren passagierden brak aan boord opstand uit onder de bemanning. Een bom werd tot ontploffing gebracht om de muiters tot overgave te dwingen. Er vielen 23 doden. Het drama sloeg een daverende deuk in het image van de Koninklijke Marine. De reis van de K-XVIII moest het geschonden imago van de Marine herstellen.

Onder uitbundig vlagvertoon vertrok de K-XVIII op 14 november 1934 vanuit de marinehaven in Den Helder. Aan boord bevond zich Luitenant ter Zee 2e klasse M.S. Wytema. Van Polygoon had hij de beschikking gekregen over de nieuwste filmcamera's. Direct na aankomst in Soerabaya zou hij met de Uiver terugvliegen om met regisseur Brand Dirk Ochse en componist en AVRO-coryfee Max Tak de film te monteren. Toen de Britse gezant in Den Haag van het voornemen hoorde, meldde hij zich bij Colijn. Zou het niet aardig zijn als de K-XVIII bij de oversteek van Zuid-Amerika naar Zuid-Afrika een bezoekje zou brengen aan het meest afgelegen Britse overzeese rijksdeel Tristan da Cunha? Een kwart van de bewoners droeg daar immers de naam "Green": zij waren afstammelingen van de Katwijkse walvisvaartmatroos Pieter Groen die in 1836 op Tristan schipbreuk leed en er zich blijvend had gevestigd. En zo kon het gebeuren dat Nelson en Winnie Green op 21 maart 1935 een "grote metalen walvis" uit het land van Nelson's overgrootvader voor hun kust uit zee zagen opduiken.

De avondvullende documentairefilm "20.000 mijlen over zee" werd een enorm succes. Kranten schreven lovende recensies en de film werd zelfs aan Engeland en Spanje verkocht. Het succes van de film zorgde ervoor dat Polygoon meer lange documentaires ging maken. In dat opzicht is de film "20.000 mijlen over zee" een markeringspunt in de Nederlandse filmgeschiedenis.

Onder de duizenden bezoekers bevond zich ook de Vlissingse aardrijkskundeleraar Jan Brander. De beelden van de armzalig geklede "Hollandse stamgenoten" op Tristan da Cunha (aan hun voeten droegen ze een soort sandalen van ongelooide koeienhuid) brachten hem op het idee om klompen in te gaan zamelen. Met behulp van De Telegraaf werd de actie "klompen voor Tristan da Cunha" een doorslaand succes. Toen de Britse mailboot op 30 januari 1937 na zijn jaarlijkse tocht via St. Helena en Ascension bij Tristan da Cunha arriveerde, werden de bewoners tot hun stomme verbazing getrakteerd op 273 paar Hollandse klompen. Na een eeuw was de bloedband met de nazaten van Pieter Groen weer hersteld.

Vanaf 6 januari 1942 formeerde men met de Hr.Ms. K.XVII, de Hr.Ms. K.XIV en Hr.Ms. K.XV een nieuwe divisie, Onderzeeboot Divisie V. Naar verluid zou de Hr.Ms. K.XVIII op 23 januari 1942 tijdens een patrouille, een Japanse torpedobootjager tot zinken hebben gebracht. Het is echter tot op de dag van vandaag onduidelijk welke. De daaropvolgende dag werden nog een aantal vrachtschepen tot zinken gebracht, maar kreeg het schip zelf een aanval met dieptebommen te verduren. De in reparatie liggende onderzeeboot werd op 2 maart 1942 te Soerabaja, door de eigen bemanning tot zinken gebracht in een poging het beschadigde schip uit handen van de vijand te houden. De Japanse marine heeft het schip in 1943 of 1944 weer gelicht en gerepareerd. Hierna werd het schip gebruikt als een soort vroege waarschuwingplatform voor luchtaanvallen. In die hoedanigheid werd de romp op 16 juni 1945 tot zinken gebracht door de Britse onderzeeboot HMS Taciturn.

Marnix Koolhaas