De propagandafilm waarmee Nederland neutraal wilde blijven HOLLAND NEUTRAAL: De leger- en vlootfilm uit 1917

  • 27 maart 2014
Affiche Holland Neutraal, de leger- en vlootfilm (1917)
Zoom
Affiche Holland Neutraal, de leger- en vlootfilm (1917)

Voor de filmgeschiedenis én voor de politieke geschiedenis is de in 1917 door Willy Mullens gemaakte film “Holland Neutraal” (ook wel de “leger- en vlootfilm”genoemd) van groot historisch belang. Het was de eerste lange documentaire waar een massapubliek in de bioscoop naar kwam kijken. Met de sfeervolle opnames en montage zette Mullens een nieuwe norm voor het nog jonge medium. Als politiek-historisch document is de film van even groot belang. De film werd in opdracht van de overheid gemaakt om het buitenland duidelijk te maken dat er met de Nederlandse neutraliteit niet viel te spotten.

In het standaardwerk over de beginjaren van de Nederlandse filmdocumentaire (De Nederlandse documentaire film 1920-1940, Amsterdam 1988) schrijft filmhistoricus Bert Hogenkamp over deze film het volgende:

Op dinsdag 9 januari 1917 vond een bijzondere gebeurtenis in de Haagse Residentie-Bioscoop plaats: de première van de regeringsfilm HOLLAND NEUTRAAL, ook bekend als de LEGER- EN VLOOTFILM. Koningin Wilhelmina en prins Hendrik waren bij de vertoning aanwezig, die verder werd bijgewoond door leden van de regering en vertegenwoordigers van land- en zeemacht. Nadat koningin en prins onder de tonen van het Wilhelmus op het balkon hadden plaatsgenomen, sprak de maker van de film en tevens directeur van de Residentie-Bioscoop, Willy Mullens, een kort welkomstwoord. De film begon met een portret van Hare Majesteit. De scène waarin een grote groep soldaten op de camera af komt rennen om uit de chaos met hun lichamen keurig de woorden HOLLAND NEUTRAAL te vormen, viel zeer in de smaak bij het publiek: '... een sportief en scenisch kunststukje, dat Nederland's vasten wil naar handhaving der onzijdigheid voor ogen bracht,' zo schreef de Bioscoop-Courant van 13 januari 1917. De film die 3.000 meter lang was en ongeveer tweeëneenhalf uur duurde, verveelde de toeschouwers geen ogenblik, vooral omdat Mullens ernstige momenten afgewisseld had met grappige. Sommige scènes waren heel mooi gevirageerd (van een kleurzweem voorzien). Niemand die na het zien van de film nog twijfelde aan het feit dat het leger en vloot menens was met de uitvoering van hun taken. Na afloop liet de koningin zich voorstellen aan de regisseur en gaf blijk van haar waardering voor de artistieke uitvoering van de film.

Dit was de teneur van de verslagen in de contemporaine pers over de première van Mullens' LEGER- EN VLOOTFILM. Een regeringsopdracht, lovende woorden van de koningin, een goede pers, veel belangstelling: de reputatie van Willy Mullens was gevestigd. In een periode waarin het filmbedrijf van alle kanten bekritiseerd werd en naar maatschappelijke erkenning hunkerde, was dit een belangrijk gegeven. Maar er was meer: met de LEGER- EN VLOOTFILM bewees Mullens dat de Nederlandse documentaire in commercieel en artistiek opzicht op eigen benen kon staan. Op alle mogelijke manieren en op allerlei gebieden zou Willy Mullens dit de jaren na de première van zijn eerste grote film gaan bewijzen.

In augustus 1916 gaf minister van Oorlog Bosboom de firma Alberts Frères (de broers Albert en Willy Mullens) de opdracht een film te maken 'om aan het Nederlandsche Volk, aan de bewoners van onze Koloniën en aan het buitenland een indruk te geven, dat onze weermacht, met de haar ten' dienste staande middelen eene vergelijking met de buitenlandsche strijdmachten gerust kan doorstaan.' (Tekstboekje RVD bij film) Met kapitein Van den Akker van de Generale Staf aan hun zijde, togen Mullens en zijn assistenten aan het werk. In het najaar filmde hij talloze legeroefeningen die vaak speciaal voor de film gehouden werden. Het getoonde doet ons nu soms verouderd aan, zoals het wielrijderscorps (geïntroduceerd met de titel 'Vlotte jongens') of de zogenaamde mitrailleurhonden (die karretjes met machinegeweren door zwaar terrein moesten trekken). Oude communicatiemiddelen (postduiven) werden door Mullens naast moderne (radiotelegrafie) gezet. Van het laatste wordt de toeschouwer niet veel wijzer, terwijl de cineast wel tot in details laat zien hoe voorzichtig het Nederlandse leger met zijn in een schokvrij keurslijfje ingepakte postduiven omgaat. Als intermezzo waren de opnamen van een mobilisatie-toneelgezelschap bedoeld, dat de soldaten in den velde diende te vermaken. Het vlootgedeelte van de film was aanzienlijk korter. Mullens had opnamen gemaakt van het bezoek van de koningin aan de HM 'Holland', van het werk van de mijnenleggers en van het lanceren van torpedo's. Met name deze laatste activiteit leverde enige spectaculaire beelden op van de zogenaamde bellenbaan (het spoor dat de torpedo in het zeewater trekt). Voor de openingssequentie filmde Mullens bovendien koningin en prins, de opperbevelhebber generaal Snijders en de ministers van Oorlog en Marine. Van wie het idee afkomstig was om soldaten en jantjes door middel van lichamelijke oefeningen bepaalde titels, respectievelijk HOLLAND NEUTRAAL en ONZE VLOOT, te laten vormen, is onduidelijk. Dat Mullens en de betrokken autoriteiten ermee ingenomen waren, lijdt geen twijfel.

De LEGER- EN VLOOTFILM kan op verschillende manieren beschouwd worden. Hij moet tegen de achtergrond van soortgelijke propagandafilms uit Duitsland, Frankrijk of het Verenigd Koninkrijk gezien worden. De LEGER- EN VLOOTFILM was immers mede bedoeld om het buitenland te laten zien dat Nederlands neutraliteit geen wassen neus was. Het feit dat een gedeelte van de fragmenten die van de film bewaard zijn, van Engelstalige tussentitels voorzien is, bevestigt dit. De Eerste Wereldoorlog had niet alleen een allesvernietigend gevechtsapparaat op gang gebracht, maar ook een doeltreffende propagandamachine in werking gesteld. De oorlogvoerende mogendheden kwamen daarbij snel tot de ontdekking dat het relatief jonge medium film een belangrijke propagandistische rol kon spelen. Het geloof in de waarheid van de filmbeelden was groot - censuur van die beelden was derhalve de eerste stap, waartoe de militaire autoriteiten hun toevlucht namen, manipulatie de volgende.

Of er uit de LEGER- EN VLOOTFILM beelden verwijderd zijn, respectievelijk of Mullens het filmen belet is in bepaalde omstandigheden, is niet overgeleverd. Wel berichtte de pers dat de film proefgedraaid werd ten overstaan van een commissie, bestaande uit een reserve-luitenant-kolonel, een majoor en een luitenant ter zee lste klasse. Deze commissie keurde de film goed. De reclame voor de film liet niet na iedereen ervan te verzekeren dat onze 'hoogste autoriteiten alle faciliteiten verleenden om de bevolking tot in de kleinste onderdeelen te laten zien wat het zeggen wil (dat) Holland neutraal (is)'.'

De film liet natuurlijk alleen die activiteiten van leger en vloot zien, die het opperbevel bereid was te laten zien en wel op een zo gunstig mogelijke manier. Dus, géén verkleumde dienstplichtigen in de modder. Wel soldaten die 'met fiets en al langs den staaldraad over de rivier werden getrokken en aan den overkant (zoo leek het ons tenminste) met een vrij hachelijk vaartje tegen een boomstam opvlogen'. Dit lokte bij de recensent van De Kinematograaf de volgende reactie uit: 'We hopen voor de slachtoffers dat ze niet te hard zijn aangekomen, in ieder geval kunnen zij de voldoening smaken, velen ermee te hebben geamuseerd.' Dezelfde recensent schreef: 'de fotografie laat over het algemeen aan scherpte niets te wenschen over en de opnamen kenmerken zich door een ruim perspectief.'

De LEGER- EN VLOOTFILM was een voor Mullens typerende film, in politiek en esthetisch opzicht. Willy Mullens was een liberaal die zijn vaderlandsliefde en Oranjegezindheid nimmer onder stoelen of banken stak. Vandaar de bijzondere zorg die hij besteedde aap de opnamen met koningin en prins. Maar vóór alles was hij explicateur, een man die zijn publiek iets duidelijk wilde maken. Deze achtergrond was bepalend voor Mullens' esthetiek: met duidelijke beelden een duidelijk verhaal vertellen. Hoeveel meter film gebruikt werd om dat doel te bereiken, was voor hem van ondergeschikt belang. Vandaar de bepaald niet geringe lengte van de LEGER- EN VLOOTFILM. De film heeft niettemin een herkenbare dramaturgie die op het militaire leven zelf geënt is. Expositie (appèls, parades), spanning (oefeningen, fysieke training) en ontspanning (vermaak) zijn er de belangrijkste elementen van.

De LEGER- EN VLOOTFILM wekte niet bij iedereen bewondering. Een officier van het Indische Leger voelde zich op z'n tenen getrapt, omdat Mullens de 'kolonialen, (de) duizenden jonge mannen (die) strijden in Indië, bereid hunne levens te geven voor de eer en den rijkdom van hun land', niet had laten zien. Meer fundamentele kritiek kwam van linkse zijde, waar men het militaristische karakter van de film afwees. In Amsterdam werd door anti-militaristen tegen 'de moordenaarsfilm' gedemonstreerd, in Leeuwarden protesteerde de SDAP-fractie tegen vertoning van de film aan schoolkinderen en in Bussum werden tijdens de projectie de portretten van minister Bosboom en generaal Snijders met gefluit ontvangen.

Ondanks deze protestacties, dwong Mullens met de LEGER- EN VLOOTFILM erkenning af voor het medium film zelf. Juist uit de kringen, waar de handhaving van orde en gezag en de verering van het Huis van Oranje hoog in het vaandel stonden, was immers de grootste oppositie tegen de bioscoop -'een uitvinding van de Duivel' - afkomstig. Door zijn thema sprak de LEGER- EN VLOOTFILM de tegenstanders van het medium film aan en het is zeer goed mogelijk dat zij voor het eerst de gang naar de bioscoop maakten om deze film te bekijken.