Main Content

De vergissing van Troelstra Spook der revolutie waarde even door Nederland

  • 21 december 2007
Pieter Jelles Troelstra in 1918
Zoom
Pieter Jelles Troelstra in 1918

Even sloeg het revolutionaire elan toe in Nederland: in november 1918 liet ook socialisten-leider Troelstra zich door zijn emoties leiden. Op 5 november sprak hij aldus: "Vergeet niet, wanneer het eenmaal zover is, dat gij u niet meer staande kunt houden, dan zullen er andere krachten komen, die uw plaats innemen. Dan is de tijd van het burgerlijk regeeringsstelsel voorbij, dan zal de arbeidersklasse, de nieuw opgekomen macht, u verzoeken van die plaats te gaan. (...) Uw vrienden zijn wij niet, wij zijn uw tegenstanders, wij zijn als gij wilt uw meest verbitterde vijanden."

De vergissing van Troelstra

De woorden van Troelstra zijn in strijd met de toon die in het manifest de zondag daarvoor was aangeslagen. Ze hadden echter geen groot effect tot 9 november, toen het bericht kwam dat de Duitse keizer was afgetreden.

De SDAP reageerde hier niet direct op. Zij meende dat zij met het manifest voldoende had gedaan en wilde wachten tot het congres.

De werkgevers in Rotterdam gingen echter wel praten met de leiding van de arbeidersverenigingen van de havenarbeiders. Deze lieden spraken, na aandringen van de burgemeester zelf, ook met de burgemeester.

Dit leverde enige verwarring op; veel mensen vonden het vreemd dat de burgemeester de kant van de revolutie koos. Veel werkgevers meenden ook dat een revolutie onontkoombaar was en dat daarom maar de Rotterdamse sociaal-democraten de macht moesten pakken, in plaats van de Amsterdamse communisten.

Een groepje Rotterdamse socialisten onder leiding van Arie de Zeeuw waren van mening dat de revolutie zo snel mogelijk moest beginnen. Men zou met een groepje naar het stadhuis gaan en hun eisen voorleggen aan de burgemeester. Wanneer deze zou weigeren, zou men dreigen met ingrijpen van de politie, die zou geheel op de hand van de socialisten zijn. Ook zou de anarchie, die mogelijk zou ontstaan, de schuld zijn van de burgemeester.

De volgende dag, zondag 10 november, kwamen de socialisten onder leiding van De Zeeuw weer bij elkaar. De Zeeuw vertelde zijn standpunt (men moest meedoen aan de revolutie) en gaf daarbij zijn argumenten:

"Nemen wij het iniatief niet, dan nemen anderen het. Er zijn redenen om het spoedig te doen en het hier te doen; de stemming onder de arbeiders is er gunstig voor; morgen moeten wij het doen, anders houden wij de beweging niet in handen."

Het was ook een probleem dat keizer Wilhelm II politiek asiel had aangevraagd in Nederland. Duitsland wilde zijn uitlevering. Troelstra wilde in ieder geval dat de keizer geen voorkeursbehandeling zou kregen vanwege de vriendschapsrelaties tussen beide koningshuizen. Troelstra was op de hand van De Zeeuw, hoewel hij erg voorzichtig was.

De andere belangrijke aanwezigen lieten zich niet meeslepen in de revolutionaire roes. Hierop werd besloten dat niet aan de Rotterdamse arbeiders werd gevraagd de volgende dag te protesteren.

Wel zou het congres een week vervroegd worden. Tevens zou een program van eisen opgesteld worden. Oudegeest werd voorzitter van de commissie die de eisen ging formuleren. Men toog gelijk aan het werk, maar kon het niet eens worden. Daarop werd besloten het in de vroege ochtend van maandag 11 november nog eens te proberen.

Men kreeg de eisen op papier, de belangrijkste waren:
Onmiddellijke demobilisatie
Onmiddellijke invoering van het algemeen vrouwenkiesrecht
Afschaffing van de Eerste Kamer
Socialisatie van alle bedrijven die daarvoor in aanmerking kwamen
Snelle en afdoende voorziening in de woningnood
Invoering van staatspensionering op 60-jarige leeftijd
Onverwijlde invoering van de wettelijke 8-urendag
Volledige werklozenzorg

Troelstra was erg te spreken over de lijst van eisen, omdat het toch een revolutionaire betekenis had. Er waren verscheidene redenen die toch een domper op het enthousiasme zetten. Zo schreef de liberale Nieuwe Rotterdamse Courant dat de belangrijkste punten sociale eisen waren en dat deze niet specifiek socialistisch waren. Ook vond men dat over de eisen zeker te praten was.

Wat voor de socialisten vooral jammer was, was dat die middag 's morgens 11 uur de wapenstilstand inging die een einde maakte aan de Eerste Wereldoorlog. Mensen gingen de straat op om feest te vieren, maar niet voor de socialistische revolutie.

Die maandagavond werden op vijf plaatsen in Rotterdam vergaderingen belegd.

Troelstra stond 's avonds in het Verkooplokaal in Rotterdam. De sfeer in de zaal was verhit. Troelstra sprak om de aanwezigen klaar te stomen voor de revolutie: "[...]hier noch elders woonde ik ooit een avond bij van zo grote, historische betekenis als deze: wij komen hier om te spreken op het ogenblik, dat ook ons, de arbeidersklasse, de macht in handen zal geven!

[...] Bezoedelt deze grote tijd niet door onwaardige daden; laat er eenmaal worden gezegd: het Nederlandse proletariaat toonde zich berekend voor zijn taak, de Nederlandse proletarische revolutie is geweest het gloriepunt in de geschiedenis van Nederland!"

Na de vergadering ging iedereen bezield, doch rustig uiteen.

Achteraf bleek dat de toespraak van Troelstra het hoogtepunt van de revolutie was geweest. Op 13 november sprak Troelstra al voorzichtig dat hij te ver was gegaan en op donderdag 14 november krabbelde hij openbaar terug:

"Het woord staatsgreep is door mij in het geheel niet gebruikt."

Er waren echter nog wel enkele schermutselingen waarbij doden vielen. Zo probeerde men op 13 november een secretaris te bevrijden van een, die middag opgerichte, soldatenraad. Hierbij vielen drie doden en enkele gewonden. Volgens andere bronnen zou het echter niet om een bevrijding, maar om een demonstratie gaan. Later zou nog iemand overlijden aan verwondingen opgelopen tijdens een demonstratie.

Op 18 november werd duidelijk dat er van een revolutie absoluut geen sprake meer was. Er werd toen een demonstratie georganiseerd op het Malieveld. Deze diende als huldiging voor de leden van het koninklijk huis door bonden en verenigingen die zich achter de regering hadden geschaard. Koningin Wilhelmina en prinses Juliana reden die middag door de straten van Den Haag die zwart zagen van de mensen. Door het enthousiasme dat ze tentoonspreidden, bleken de mensen een revolutie af te zweren.

Op woensdag 20 november kwam de koninklijke proclamatie waar koningin Wilhelmina eerder op had aangedrongen. Deze luidt:

'Het is Mijn verlangen de voorgenomen hervormingen door te zetten en aan te vullen met de snelheid, die past bij de polsslag van deze tijd. Reactie zij uitgesloten, wij moeten vooruit. Het is Mijn begeerte, dat de nood van het volk in al zijn diepte wordt bestreden. Het is Mijn wil om steeds in nauwe aanraking te zijn met de volksgeest en om te regeren in overleg met de vertegenwoordigers van het gehele volk. Ik heb te verstaan, dat gij Mij daarbij steunt en met liefde en vertrouwen tegemoet treedt. Met liefde en vertrouwen aanvaard Ik die steun. God zegene en behoede ons dierbaar vaderland.'

Scènebeschrijving "Grootsche Huldebetooging"

00.01 Tekst: Grootsche huldebetooging voor H.M. de Koningin
op het Malieveld te Den Haag. (18november 1918)
00.11 Beeld: Op het Malieveld aanwezige burgers en
militairen om hun aanhankelijkheid aan de koningin te
betuigen
00.36 Aankomst van een aantal militairen op het Malieveld
00.49 Beeld: Het Koninklijk rijtuig wordt door militairen
het Malieveld opgetrokken. De route wordt aangegeven
door de op de bok staande veldprediker ds. Scholten
00.56 Het Koninklijk rijtuig met erin staande de Koningin en
Prinses Juliana. Op de bok staat de Ritmeester van
Hoogstraten
01.07 Het vertrek van het door militairen getrokken
Koninklijk rijtuig van het Malieveld
(De verdere beelden hebben betrekking op de Bijzondere
Vrijwillige Landstorm)
01.10 Beeld: De voorpagina van het "Landstormblad" waarvan
de datum niet leeesbaar is
01.18 Een aantal burgers en officieren van de Land- en
Zeemacht wandelen ergens in een straat in gezelschap
van de Minister van Defensie, Mr. Dr. L.N. Deckers en
Luitenant-Generaal Jhr. W. Roell
02.08 Een toegangspoort met het opschrift "Landdag"
02.22 Een gedeelte van het feestterrein met tafels en
stoeltjes
02.35 De schietbaan voor geweerschieten met een aantal
deelnemers
03.02 De beweegbare schijven van de schietbaan
03.15 Een aantal voor een palviljoen zittenden toeschouwers
03.36 Al;bert Vogel, in het uniform van Kapitein der
Grenadiers, tijdens zijn voordracht
03.47 De toeschouwers tijdens de voordracht
04.01 Tekst: Opening van de tentoonstelling door Kapitein
Eckebus
04.11 Een aantal burgers en officieren
04.24 Een aantal aanwezigen tijdens het zingen
04.33 Tekst: de tribune was bezet door onze voornaamste
autoriteiten
04.37 Het zingende publiek
04.41 tekst: Zo windigen deze wedstrijden waarbij wederom
tot uiting kwam de aanhankelijkheid en trouw voor
Vorstenhuis en Vaderland
04.49 de wapperende Nederlandse vlag
04.54 Het in 1929 door de fotograaf Ziegler vervaardigde
portret van de Koninklijke Familie, van links naar
rechts, Koningin Emma, Prinses Juliana, Prins Hendrik
en Koningin Wilhelmina
05.00 Tekst: Samenkomst van officieren van het Vrijwillige
Landstorm Korps "Limburgsche Jagers" op 31 augustus
1926 te Maastricht
05.05 Een aantal officieren van het Landstorm Korps
05.35 Opname van de Luitenant-Kolonel, L. Coenegracht
05.48 Eerste Luitenant Jhr. J.A.I.H. Graafland, secretaris
05.53 Een aantal voor een auto staande officieren
05.54 Een voorpagina van het "Landstormblad" 1926
06.01 Defile met een aantal auto's
06.12 Tekst: Het Vrijwillige Landstormverband "West-Brabant"
06.16 Een aantal leden van het Landstormverband in burger en
in uniform
06.55 Tekst: Een deputatie legde een krans op het graf van
de onlangs overleden voorzitter en commandant,
Kapitein P.M. de Wolf
07.06 beeld: De deputatie tijdens de kranslegging
07.26 Een aantal leden van een harmoniegezelschap
07.32 (Tekst: Vergadering met de Gewestelijke Secretarissen
en Propagandisten van den Bijzonderen Vrijwillige
Landstorm op 24 oktober 1927 te Utrecht)
07.43 Tekst:De ontvangst van autoriteiten opp het Stadhuis.
Voor het eerst verscheen in het openbaar onze nieuwe
minister van Buitenlandse Zaken, Jhr. Beelaerts van
Blokland
07.56 Jhr. Mr. F. Beelaerts van Blokland, met bolhoed,
verlaat met een aantal genodigden het stadhuis
08.29 Tekst: De autoriteiten kochten bloemen ten bate van
het Drentsche Kind
08.35 Beeld: De heer Beelaerts van Blokland en andere
genodigden, zittende op een tribune, bij het kopen van
de bloemen
08.43 Tekst: Met het oorlogsschip Hr.Ms. "Tromp" van Den
Helder naar Dordrecht in verband met de Landstorm
aldaar
08.46 Beeld: De Commandant van het schip ontvangt op de
commandobrug een telegram uit handen van de marconist
08.57 De op het achterdek opgestelde bemanning voor de
vlkaggenparade en voor het hijsen van de vlag
09.20 Twee matrozen, staande op een aan de zijkant van het
schip gemaakt platvorm, tijdens het peilen
09.44 Hr.Ms. "Tromp" varende op de Maas in de omgeving van
Dordrecht en neemt ligplaats naast de "Van Maerlant"
10.12 Het vastleggen van de "Tromp" aan de kade
Op de achtergrond is gedeeltelijk de spoorbrug over de
Maas zichtbaar
10.18 Tekst: De Opperhavenmeester verlaat het schip
10.22 Een heer in burger met hoge hoed verlaat, uitgeleide
gedaan door een paar zeeofficieren het schip en neemt
plaats in een roeiboot
10.41 De kerk, de kade met huizen en enige grachten van
Dordrecht
11.12 Een voor de lunch gedekte tafel met banken
11.28 Dames en heren in verschillende klederdrachten
11.41 (Tekst: De Nederlandse Maagd. Dierbaar volk van
Nederland] God stond steeds aan onze zijde)
11.52 De onder 11.18 genoemde dames en heren bij het lezen
van de telegrammen
11.56 Einde

TEKST: Waarschuwing tegen de Revolutie

Langs de weg van Orde, Rust en Vrede Allen op. Voor Vrijheid en voor Recht Revolutie brengt in stede Daarvan, 't bandelooze straatgevecht. Wie meewerkt tot onrust Revolutie geweld Die heeft zich ook mede aanspraak'lijk gesteld Voor al de gevolgen van ROOF en MOORD Fier Holland. Gedraagt U zoals het behoort Holland baas in eigen huis, Zij ons aller wensch Wie Revolutie preken Blijv buiten Hollands grens Wie de Revolutie preekt met fluweelen lippen .... ...Als de Vos de passie preekt, Boer pas op je kippen Neerland. Blijft U kalm gedragen Raakt het hoofd niet kwijt Denk : Wie REVOLUTIE vragen zijn slechts 'minderheid' Is 't omdat niet alles is volmaakt Noodig dat men Revolutie maakt ? Kan Hervorming dan niet komen Zonder dat er bloed moet stromen ? Veiligheid voor Vrouw en kind'ren Te bewaren is een plicht Die U oplegt te verhind'ren Dat men REVOLUTIE sticht Wat heeft REVOLUTIE Den Russen gebracht ? Wie zich aan and'ren spiegelt, Spiegelt zich zacht 'Orde' brengt den Volk'ren welvaart, Rust en Brood Revolutie brengt ons LEED en HONGERSNOOD Niets bewijst dat Revolutie ons verbeet'ring biedt Denkt steeds : Wat je hebt dat weet je Wat je krijgt, dat weet je niet Verbeet'ring moet er komen Langs weg van Recht en Wet Doch niet door Revolutie, Die 't Voorwaarts gaan belet Wie zich aan een ander spiegelt, Spiegelt zich zacht Kijkt in den Revolutie spigel en vindt in 't schouwspel kracht Om pal te staan voor Orde, Rust en Vrede Doet aan geen 'Revolutie-waanzin' mede Verantwoordelijkheidsgevoel Wie zelf niet geheel ontbloot is van verantwoordelijkheidsgevoel voor het WEL en WEE der Zijnen, stelle hen niet bloot aan de niet te onderschatten gevaren welke de Revolutie met zich mee brengt Voorbeelden wekken. Laat ons de vele voorbeelden uit het Buitenland opwekken om als een man pal te staan tegen elke poging van 'REVOLUTIE TE STICHTEN'