In 1966 maakte Dick Verkijk voor de VPRO-tv "Operatie Barbarossa". De documentaire over de Duitse inval in Rusland op 26 juni 1966 baarde destijds veel opzien. Voor het eerst werden de Russische én Duitse betrokkenen openlijk geïnterviewd.De documentaire werd zelfs aan de BBC verkocht - toen (en ook nu nog) een unicum voor een Nederlandse historische productie. Na 41 jaar is "Operatie Barbarossa" gerestaureerd én weer te zien: vanaf zaterdag op het themakanaal /GeschiedenisTV, of on demand op deze website.

De regisseur, inmiddels 77, keek met Sebastiaan Scheepers van de VPRO-gids terug op zijn "magnum opus" als documentaire-maker.

In 1966 was Operatie Barbarossa een unieke film; Verkijk was destijds de eerste westerse journalist die beelden uit het Moskouse Staatsfilmarchief mocht gebruiken. Maar ook vandaag de dag is de documentaire nog interessant, want Verkijk sprak met verschillende kopstukken uit de oorlog, aan zowel Russische als Duitse zijde. Het unieke Russische archiefmateriaal bezorgde Verkijk wel de nodige kopzorgen. Hij trok drie weken door Rusland om verschillende betrokkenen te interviewen, maar ging allereerst naar het staatsarchief om daar beelden te zoeken die hij in zijn documentaire wilde gebruiken.
Verkijk: 'Toen verzekerden de Russen mij: "Die krijg je wel." Maar toen we weggingen uit Moskou was het er nog niet. En toen ik vertrok uit Rusland nog steeds niet. Vijf dagen voor de uitzending werden de beelden ingevlogen vanuit Moskou. Ik had zelf ook opnamen gemaakt in Rusland en Duitsland. Dat was al helemaal gemonteerd en ik had gaten opengelaten op plekken waar ik het Russische materiaal wilde hebben. Ik wist namelijk precies wat ik had uitgezocht. We hebben tot zondagochtend, de dag van uitzending, zitten monteren.'

Maar daar bleef het niet bij. Verkijk had de Russische ambassade in Nederland namelijk toegezegd dat zij de documentaire voor uitzending mochten bekijken. 'Omdat ik een eigen cameraman had geregeld, wilden zij de film zien voordat hij werd uitgezonden. Ik zei: "Dat is geen probleem, maar geen censuur. Ze mogen niks veranderen." "Nee, nee," zeiden ze, "geen censuur, alleen maar kijken." De film was zondagochtend klaar en toen kwam de ambassade hem 's middags bekijken.'

Ondanks het feit dat de Sovjets niet blij waren met sommige gedeelten uit de documentaire, is er volgens Verkijk niets aan Operatie Barbarossa veranderd. 'Er is geen millimeter uitgehaald. Maar de uitzending begon wel een half uur te laat door die hele discussie.' Later heeft Verkijk wel geschrapt in een editie die voor de Russen bestemd was. 'We hadden beloofd om ook een exemplaar naar Moskou te sturen. De toenmalige sovjetambassadeur heeft ons toen gezegd: "Doe ons een lol en haal er wat dingen uit waarvan wij vinden dat die er niet in kunnen blijven zitten. Anders krijgen wij op onze kop omdat we ons werk niet hebben gedaan." Speciaal voor de Russen hebben we dus nog een gecensureerde versie gemaakt. Er was niet veel veranderd, maar die concessie hebben we gedaan.'

Garasjoh

In de documentaire komen verschillende Russen aan bod die belangrijke functies bekleedden in het Rode Leger tijdens de Tweede Wereldoorlog. Tijdens die interviews werd Verkijk constant vergezeld door een militair adviseur, Strelbitski. 'Een aardige man, zei de hele tijd garasjoh, garasjoh: het is goed, het is goed.' Slechts één keer doet Strelbitski moeilijk, een moment dat ook in de documentaire te zien is. Verkijk: 'Sandolov, een sovjetgeneraal, zegt over de aanloop naar de oorlog: "Ik wist dat die Duitsers er aan kwamen en heb dat aan Stalin gerapporteerd en die heeft niet geluisterd." Strelbitski zegt dan: "Dat kan niet zo hoor." Dus Sandolov vertelt een tweede versie, maar nog steeds redelijk scherp. "Nee," zegt Strelbitski, "dat kan ook niet." Toen heeft Sandolov een derde gemaakt, waar hij in feite zijn kritiek op Stalin overeind laat staan. Daar waren ze bij ambassade uiteraard niet zo happy mee.'

Uiteindelijk heeft de medewerking van Russische zijde Verkijk enigszins verbaasd; de Koude Oorlog was in volle gang en hij kwam als westerse journalist wel even in hun staatsarchieven snuffelen. Toch denkt hij te begrijpen waarom hij relatief vrij spel kreeg: 'Ik kan niet beoordelen wat ik niet heb gezien, maar ik heb uren in dat archief gezeten. Het is toch hun Grote Vaderlandse Oorlog, en ik liet zien wat voor misdaden de Duitsers daar hebben uitgehaald. In die zin was het een ander beeld van Rusland dan in die tijd de gewoonte was. Ik ben een ontzettende tegenstander van het communisme, maar ik heb alle respect voor wat het Rode Leger heeft gedaan. Ik heb er geen enkele moeite mee om dat te erkennen.'

Meer problemen had Verkijk met de Duitse generaals die hij interviewde. 'Die waren bereid mee te werken, zolang je maar betaalde. Terwijl dat in die tijd volstrekt niet de gewoonte was. Ongeveer honderd mark, dat is nu niks, maar dat was toen een hoop geld. Zij waren de enigen van iedereen die meewerkte, die geld wilden zien, de rotzakken.' Het steekt Verkijk dat oud-generaals van het Duitse leger na de Tweede Oorlog vaak opgevoerd werden als deskundigen. 'Het wordt vaak vergeten dat die lui volstrekte oorlogsmisdadigers waren, zeker die topgeneraals.'

Toch vond Verkijk het, in moreel opzicht, niet moeilijk om de generaals te interviewen: 'Ik voel me, en dat bedoel ik niet in opschepperige zin, ver verheven boven dat soort lieden.'

Verkijk had zo zijn eigen manieren om de waarheid boven tafel te krijgen. 'Ik heb voorgesprekken met die lui gehad waarin ik doornam wat ik allemaal ging vragen. Destijds had je filmrollen van honderdtwintig meter, dat is tien minuten. Tegen mijn cameraman zei ik: "Luister, ik ga rotvragen stellen en dat weet hij niet. Als ik je een seintje geef, moet je er een nieuwe rol opzetten." Zo had ik tien minuten om hem door te zagen. Het zal je niet gebeuren dat je de vraag stelt en de film is op.' Lachend: 'Zo heb ik ze die rotvragen gesteld.'

Verkijk heeft Operatie Barbarossa opgedragen aan de sovjetsoldaten die óók voor onze vrijheid gevallen zijn. 'En dan moet je goed op de intonatie letten, dus niet de sovjetsoldaten die ook voor ónze vrijheid gevallen zijn, want dan zou het betekenen dat ze ook voor hun eigen vrijheid zijn gevallen, wat dus niet het geval is.'

Dick Verkijk werd op 4 juli 1929 geboren in Haarlem. Hij maakte diverse documentaires voor de Vara en de VPRO. Ten tijde van de Balkanoorlog was hij correspondent voor onder andere de NOS. Ook schreef hij diverse boeken, waaronder "Radio Hilversum, 1940-1945. De omroep in de oorlog" (1974) en "Die slappe Nederlanders, of viel het toch wel mee in 1940-1945?" (2001). In 1997 verschenen zijn journalistieke memoires onder de titel "Van pantservuist tot pantservest: Zestig jaar (on)journalistieke ervaringen." In 2006 veroorzaakte Verkijk ophef met zijn pamflet "Harry Mulisch fel anti-nazi. Maar sinds wanneer?", waarin hij betoogt dat Mulisch lid is geweest van de Nationale Jeugdstorm. Verkijk woont tegenwoordig in Sandy, Utah, in de Verenigde Staten. In oktober verschijnt zijn nieuwste boek '"ertje was zo'n lief jongetje - de tragische ondergang van de familie Sanders", over een Haarlemse familie die in de Tweede Wereldoorlog de dood vond in de vernietigingskampen.

In de bijlage kunt u het artikel lezen dat Dick Verkijk in 1966 voor de VPRO-gids (toen nog "Vrije Geluiden" geheten) schreef over "Operatie Barbarossa".