DE AFSLUITDIJK - DE MEEST GEFILMDE PLEK VAN NEDERLAND

door Marnix Koolhaas

Op 28 mei 1932 om twee minuten voor twaalf 's middags werd het laatsté stroomgat in de Afsluitdijk gedicht. Hoeveel camera's er bij aanwezig waren is niet bekend, maar alleen Joris Ivens had al drie camera's in de aanslag. Na het succes van "Wij bouwen", uitgebracht twee jaar voordat de Afsluitdijk werd voltooid, was Ivens de Zuiderzeewerken blijven volgen. Het fascinerende samenspel van arbeidskracht en machines inspireerde hem na "Wij bouwen" een
nieuwe, veel artistiekere film te maken: Nieuwe gronden. Om de voor Nederland zo klassieke strijd tussen mens, machines en water vast te leggen wilde hij het ultieme sluitingsmoment van de Zuiderzee met drie camera's vastleggen. 'Een van onze camera's was de landcamera,' zo verklaarde Ivens in zijn autobiografie deze revolutionaire cinematografische aanpak. 'Een andere camera was de zeecamera. Zijn rol in het drama was: "Nee, je kunt me niet verslaan. Ik ben de zee. Mijn stroming, veroorzaakt door eb en vloed, is te sterk. Ik ben hier al duizenden jaren. Ik zal hier nog zijn als jullie opgeven en weggaan." De derde camera werd geïdentificeerd met de mens en zijn werktuigen, zeker van de uiteindelijke overwinning in de strijd tegen de zee. Deze manier van opnemen bleek bij de montage waardevol te zijn. In elke opname kon een speciale invloed van het betrokken element bespeurd worden. Ik beschouw de vijfhonderd voet van deze scène over de afsluiting van de dijk als de meest complete en geslaagde dramatische montage die ik ooit gedaan heb. Bij elk publiek in elk land waar ik "Nieuwe gronden" heb laten zien; slaakte het publiek een zucht van verlichting op het moment dat de dijk gedicht werd.'

Eerst de Afsluitdijk zien en dan sterven. Voor het Zwitserse echtpaar Trudy en Jakob Zipperlen, de tachtig inmiddels gepasseerd, was het een hartenwens om de dertig kilometer lange streep die zelfs vanaf de maan zichtbaar is nog bij leven en welzijn te aanschouwen. Op een prachtige middag in april is het zover. Gefascineerd tuurt Jakob door de lens van zijn digitale camera om de kaarsrechte streep te filmen. De dijk waar elke dag duizenden Nederlanders gedachteloos in hun auto's over voortrazen, is voor talloze buitenlanders nog steeds het wereldwonder waarvoor het ooit gehouden werd. Behalve het Zwitserse echtpaar met hun camper wordt het monument op de plek waar de dijk 75 jaar geleden met een laatste schep keileem werd gedicht, bevolkt door een lading Italianen die met een touringbus uit Vicenze zijn langskomen. Vijfenzeventig jaar na Joris Ivens leggen ook zij de dijk vast op hun camera's.

Vermoedelijk is de Afsluitdijk de meest gefilmde en gefotografeerde plek van ons land. Bij de sluiting van het laatste gat in 1932 moet het dringen geweest zijn. Willy Mullens van Haghe Film was er om de laatste shots voor zijn film De Zuiderzeewerken op te nemen. Herman van der Horst van Multifilm verwerkte de modder stortende kranen in "Der zee ontrukt". In opdracht van de Maatschappij tot Uitvoering van de Zuiderzeewerken verwerkte Rudi Hornecker de beelden in "Land uit zee". Gerard Rutten liet zich door de afsluiting van de Zuiderzee inspireren tot "Dood water", de eerste lange Nederlandse speelfilm met geluid. Dat ook Polygoon en Profilti aanwezig waren om hun eigen journaalfilms op te nemen spreekt vanzelf. Na de oorlog brak Bert Haanstra in 1956 door met zijn eerste kleurenfilm "En de zee was niet meer". Voor cineast Louis van Gasteren werd de strijd tegen het water het leidmotief in zijn gehele oeuvre.

Van alle films waarin de Afsluitdijk figureert blijft Nieuwe gronden van Joris Ivens de meest fascinerende. Na het klassiek gemonteerde en in opdracht gemaakte "Wij bouwen" werkte hij zijn Zuiderzeebeelden uit tot zijn eerste lange documentaire onder de titel Zuiderzeewerken. Daarna wilde Ivens zijn Zuiderzeefilm omwerken tot een epos waarin de strijd om het water zou eindigen met de eerste oogst in de nieuwe, op de zee veroverde Wieringermeerpolder. Maar tijdens de montage werd Ivens door de werkelijkheid ingehaald. De tienduizend arbeiders die aan de Afsluitdijk hadden gewerkt waren door de economische crisis werkeloos geworden, en het graan dat in de polder geoogst werd bleef onverkoopbaar liggen rotten op het land. Ivens vroeg de voor de nazi's naar Parijs gevluchte Duitse componist Hanns Eisler speciale muziek voor de film te componeren. Bovendien voegde hij een geheel nieuw slot toe. Op het door Eisler geschreven lied 'De ballade van de zakkensmijters' zien we dijkwerkers vanaf de Afsluitdijk zakken graan in het water storten. Naar Russisch voorbeeld versneed Ivens de beelden met fragmenten uit bioscoopjournaals waaruit de economische wereldcrisis schrijnend bleek. In de filmkritieken werd Ivens zijn nieuwe sociaal-realistische tendens niet in dank afgenomen. De filmer zou zijn esthetiek hebben ingeruild voor politieke agitatie. Toen de Franse versie van Nieuwe gronden aan de Franse filmcensuur werd voorgelegd, kreeg Ivens te horen dat de film niet vertoond kon worden omdat hij 'teveel werkelijkheid' bevatte. 'Meneer Ivens,' zo legden de censors hun dilemma aan de filmer voor, 'denkt u zich eens in als we deze film in de arbeidersbuurten van Parijs laten vertonen. De werkelozen die daar wonen zouden op ideeën kunnen komen en naar het stadhuis optrekken om brood te eisen.'