Op film vastgelegd De Boerenoorlog in 1900

5 november 2007
Marnix Koolhaas

: Zoom; Boeren tijdens de Slag om Spionkop

De beelden zijn even uniek als schokkend. In de film "The battle of Mafeking" (opgenomen op 28 april 1900) en de twee films over de bestorming van een Boeren-stelling (van 16 april 1900) zijn we van nabij getuige van een bestorming waarbij we de verdedigers van zeer nabij één voor één zien sneuvelen. Vervolgers lopen de Schotse troepen in hun kilts en met hun vaandel vrolijk en ogenschijnlijk onaangedaan de stelling binnen. De oorlog zou de geschiedenis ingaan als "The Last of the Gentleman's Wars", maar dankzij het medium film werd voor het eerst de gruwelijke werkelijkheid van een oorlog voor iedereen zichtbaar. Of worden we bij neus gekomen en zitten we naar "re-enactment" te kijken???

: Zoom; Boeren met een Long Tom-kanon bij de slag om Mafeking

Voor Nederland was 1900 o.a. het jaar van de Boerenoorlog. De wanhoopsoorlog van de vrijwel geheel vergeten "bloedverwanten" in Zuid-Afrika zorgde voor een ongekend sentiment. Bovendien zette het de verhouding met de Britten op scherp. Zij erkenden immers niet de zelfstandigheid van de boerenrepublieken Oranje Vrijstaat en Transvaal.

De zogenaamde Tweede Boerenoorlog (de eerste vond plaats van 1880 tot 1881) brak uit nadat de Britten op 8 september 1899 met troepen Natal binnentrokken. Aanvankelijk wisten de Boeren zich succesvol te verdedigen, en behaalden in december grote overwinningen. Pas nadat de Britten meer dan 50.000 man extra troepen beschikbaar hadden gesteld, keerden de kansen. In april en mei 1900 brachten ze de Boeren grote verliezen toe, o.a. bij de slag om Mafeking.

Wat vrijwel niemand weet is dat de Tweede Boerenoorlog op film is vastgelegd. Verantwoordelijk daarvoor was één van de eerste filmmaatschappijen ter wereld, de "Mutoscope & Biograph Company". Deze Amerikaanse filmmaatschappij verzorgde vanaf 1896 commerciële bioscoopvoorstellingen.

Om de Europese filialen van het bedrijf van nieuw filmmateriaal te voorzien trok cameraman William Dickson begin 1900 naar Zuid-Afrika om er de eerste filmbeelden van een oorlog te maken. De films die Dickson maakte zijn grotendeels bewaard gebleven, en via de links op deze site te bekijken.

De verslagen van de Boerenoorlog, en vooral van hun nederlaag tegen een grote overmacht, wakkerden in Nederland de steun voor de Boeren enorm aan. Het leidde in december 1900 zelfs tot een bezoek van Boerenleider Paul Kruger aan Nederland. Wilhelmina en de politieke leiders weigerden om Kruger te ontvangen, uit angst om de relatie met de Britten te verstoren. Het volk liep echter te hoop om Kruger toe te juichen, en één van de eerste camera's van het land stond klaar om Kruger te filmen. Ook dit fragment is op deze website te bekijken.

Overigens is er twijfel over de authenticiteit van de beelden. De films bekijkend, lijkt het vrijwel onmogelijk dat de cameraman van zeer nabij ongehinderd kon blijven filmen terwijl de kogels in het rond vlogen. Toch zijn de films als authentiek vertoond, en is er geen enkel archiefstuk te vinden waaruit zou blijken dat de beelden geënsceneerd zijn. Maar toch: wie de beelden goed bekijkt ziet de gesneuvelden af en toe weer gewoon opstaan en weglopen!