Toen programmamaker Hans Olink bij hem op bezoek was gaf de voormalige chef-regisseur Manfred Wekwerth van het Berliner Ensemble hem de nooit vertoonde opname mee. De film is gemaakt ter gelegenheid van de zeventigste verjaardag van Busch (1900-1980) in de Akademie der Kunste, alwaar Wekwerth een aantal van zijn vrienden had uitgenodigd om herinneringen op te halen aan Busch, die op zijn beurt enkele van zijn liederen ten gehore bracht. Vanwege de omstreden positie van Busch in Oost Duitsland kon de film destijds, in 1970, niet vertoond worden.

Ernst Busch is een zogenoemde socialistische legende. Een protestzanger avant-la-lettre, gevlucht voor Hitler in 1933, gewerkt voor de VARA en de Vlaamse socialistische omroep SAROV, maar hij is ook aan het front in Spanje geweest toen daar een burgeroorlog werd gestreden.

Busch was een eigenzinnig man die na de oorlog in de DDR neerstreek en daar op onzachtzinnige wijze in aanraking kwam met de latere partijleider Erich Honecker. Busch werd decennialang kalltgestelt omdat hij te arbeideristisch en revolutionair zou zijn voor het kleinburgerlijke Oostduitse communistische regime. Hij schroomde niet Honecker een oorvijg te verkopen. Tegelijkertijd was hij ook als de zanger van ‘ Die Partei hat immer recht’, loyaal aan het regime.

Pas kort voor zijn dood werd Busch gerehabiliteerd. Wekwerth die begin jaren vijftig als assistent-regisseur bij het Berliner Ensemble van Bertolt Brecht kwam, waar ook componist Hanns Eisler en zanger Ernst Busch werkten, organiseerde de documentaire bij diens zeventigste verjaardag als waardering voor de man die lange tijd bekend stond als de Rode Orpheus.

Zondag in OVT om 11.25 uur deel een van een tweeluik over Ernst Busch

Hans Olink in de VPRO-gids over Ernst Busch:

Voorwaarts en niet vergeten

Toen in 1933 Hitler aan de macht kwam, vluchtte de communist Ernst Busch met zijn vrouw Eva naar Nederland. Hij zong hier voor de Vara, zij speelde in het Nelson-cabaret. Het OVT-tweeluik ‘De rode Orpheus’ volgt hun gangen in Nederland.

Kort voor de kerstdagen van 1932 arriveerde de Duitse zanger Ernst Busch, vergezeld door componist Hanns Eisler, in Hilversum om er zijn Oudejaarsconcert voor de Vara-radio voor te bereiden. Nadat Busch zijn arbeidersliederen ten gehore had gebracht, zoals het ‘Stempellied’, het ‘Lied der Bergarbeiter’ en de ‘Ballade vom Nigger Jim’ had gezongen, daarin begeleid door De Flierefluiters, zette een Vara-medewerker het tweetal op de trein terug naar Berlijn en zei ten afscheid dat ze in geval van nood altijd welkom waren. Busch kon toen niet bevroeden dat hij ruim twee maanden later alweer terug in Nederland zou zijn.

Nadat Hitler aan de macht was gekomen restte hem namelijk niets anders dan te vluchten – hij omdat hij communist, zijn vrouw Eva omdat ze niet onder Hitler wilde leven. Op 9 maart 1933 passeerden zij de Nederlandse grens en drie dagen later was hij alweer bij de Vara te horen met het ‘Kominternlied’ en het ‘Solidariteitslied’. Het was het begin van een jarenlange samenwerking én tegenwerking, want zijn liederen werden door de Vara-leiding meer dan eens als te revolutionair beschouwd en door censuur getroffen. Zo mocht hij het ‘Solidariteitslied’ wél zingen, maar het tegen de sociaal-democratie gerichte ‘Der Revoluzzer’ niet.

Verplichtingen

Met de Duitse vluchteling en boekhandelaar Heinz Kohn (die meteen na aankomst zijn voornaam veranderde in het Nederlandser Hein) organiseerde hij een hulpcomité voor Duitse emigranten en stichtte met hem de uitgeverij BoekenvriendenSolidariteit, die in Duitsland verboden literatuur verkocht. En met de eveneens in Hilversum woonachtige pianist-begeleider Herman Kruyt verkocht hij tijdens optredens het ‘Solidariteitslied’ voor een paar stuivers.

Eva Busch was naar Nederland gekomen als actrice van het beroemde Nelson-Ensemble dat optrad in het Tuschinski Theater in Amsterdam. In 1934 scheidden ze. Volgens Eva kon het huwelijk geen stand houden doordat zij elkaar nauwelijks zagen vanwege artistieke verplichtingen. Maar ook zijn politieke gedrevenheid, die zij volkomen ontbeerde, was een oorzaak voor de scheiding: ‘Voor Busch was alles politiek. Hij zette alles in politiek om, zelfs als hij klassieken speelde. Dan zocht hij het moment waarop iets politiek kon worden uitgebuit.’ Daar kwam nog bij dat hij volgens haar niet teder kon zijn. ‘Als ik vroeg hou je van mij? zei hij: natuurlijk, bovendien heb ik de elektrische leidingen nog voor je gerepareerd. Wat is dat anders dan liefde?’ schreef zij in haar memoires Und trotzdem.

Hun scheiding belette hen niet samen te werken voor de radio, tot Eva in 1938 naar de Verenigde Staten reisde met de Poolse oplichter Wreszinsky, die haar en ensembleleider Rudolf Nelson had voorgespiegeld dat het cabaret een gouden toekomst tegemoet zou gaan. In werkelijkheid was het hem te doen om Eva, die hij met gouden ringen en diademen van tienduizenden dollars probeerde te verleiden. Na terugkeer ging ze naar Parijs, waar ze als zangeres in diverse cabarets bekendheid zou verwerven. Het grootste deel van haar leven, met een onderbreking in kamp Ravensbrück, zou ze in Parijs blijven wonen.

Opgepakt

Ook Ernst Busch verliet Nederland en kwam via Antwerpen en Moskou in Spanje terecht, waar de burgeroorlog was uitgebroken en waar hij met zijn strijdliederen zou optreden voor de Internationale Brigades. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak vluchtte hij van Antwerpen naar Frankrijk, kwam in een Frans kamp terecht, ontkwam, werd opgepakt en gedeporteerd naar Berlijn, waar hij twee jaar in gevangenschap doorbracht.

Dat hij een zekere doodstraf ontliep, had hij te danken aan zijn collega-toneelspeler Gustav Gründgens, de hoofdrolspeler Mephisto uit de gelijknamige roman van Klaus Mann. Zijn jeugdvriend, het prototype van collaboratie met de nazi’s, redde hem door zijn interventie van een wisse dood. Drie jaar later zou Busch, die inmiddels in de Oostzone woonde, Gustav Gründgens een dienst bewijzen door voor zijn oude vriend op te komen toen deze zich in sovjetgevangenschap bevond. De Russen zouden anders korte metten met hem hebben gemaakt.

Met zijn jeugdvrienden Bertolt Brecht en Hanns Eisler zou Busch, die in 1980 overleed, in de ddr blijven wonen en werken. Geheel vlekkeloos verliep deze carrière niet. Evenals destijds bij de Vara, was de ddr-leiding niet gediend van al te revolutionaire liederen. Maar vóór zijn dood zou hij nog zijn vele liederen, ballades en gedichten op de plaat kunnen zetten en daarmee bewaren voor het nageslacht.