Al voor de Tweede Wereldoorlog was de Pools-Joodse advocaat Raphael Lemkin (1900-1959) actief in het humanitair- en internationaal recht. Hij kaartte de kwestie van de Armeense Genocide van 1915 aan, die aan ongeveer een miljoen voornamelijk Armeense inwoners van Ottomaanse Rijk het leven kostte. Ook de Simele Slachting uit 1933, waarbij de Irakese regering systematisch 3.000 onschuldige Assyrische inwoners van Noord-Irak vermoordde, kreeg door hem aandacht. Lemkin vond dat zulke daden in strijd waren met het internationaal recht. Toen hij in 1944 het boek Axis Rule in Occupied Europe schreef, combineerde hij daarin het Griekse woord genos dat 'ras' betekent, met het Latijnse cide voor 'doden'. Hiermee was het basisprincipe van genocide geboren.

Parijs 1948
Gesterkt door de gebeurtenissen tijdens WOII bleef Lemkin na 1945 strijden tegen misdaden tegen de menselijkheid. Om hierin te slagen, diende hij de ergste misdaad die er was te definiëren: genocide. Lemkin's ruwe versie van de term resulteerde in het _Genocide Verdrag_, dat op 9 december 1948 in het Palais Chaillot in Parijs werd gepresenteerd. Het belangrijkste was dat dit '_Verdrag inzake de voorkoming en de bestraffing van genocide_' de term genocide een definitie gaf. Hiermee werd de wettelijke veroordeling van plegers van deze misdaad een stuk eenvoudiger.

Inflatie genocide
Nadat de term in 1951 wettelijk in werking trad, werden problemen duidelijk. Zo ontstond er een grote kloof tussen de wettelijke term en hoe het publiek het woord genocide zag. Bij talloze moordpartijen werd door media en bevolking al gesproken van _genocide_, hoewel hiervan in wettelijke zin geen sprake was. Behalve deze inflatie van de term verzetten ook veel landen zich tegen het stempel _genocide_. Zo weigerde Turkije de Armeense Genocide als zodanig te benoemen, met het argument dat dit etiket niet alleen aan de Armeense bevolking voorbehouden was: er werden ook veel andere bevolkingsgroepen vermoord, zoals Assyrische inwoners.

Rwanda, Srebrenica, ...
Mede door dit verzet duurde het nog veertig jaar en vele genocides voor de eerste werkelijke veroordeling plaatsvond. Vanaf de jaren negentig berechtten tijdelijke oorlogstribunalen de eerste oorlogsmisdadigers voor genocides in Rwanda en Srebrenica. In 2002 werd het Internationaal Strafhof in Den Haag opgericht. Dit hof is permanent verantwoordelijk voor de vervolging van verdachten van genocide, misdaden tegen de menselijkheid en oorlogsmisdaden. Een probleem is dat landen die het genocideverdrag niet ondertekenden (b.v. Israël, Verenigde Staten) ook niemand hoeft uit te leveren aan het hof.

Tot op heden veroordeelde dit strafhof nog niemand. Toch markeert de vestiging van dit instituut een grote stap in de evolutie van het internationaal recht, met dank aan Raphael Lemkin.

Bekijk items van Andere Tijden over de Armeense en Rwandese genocide en _De Excessennota_, over het Nederlands aandeel in genocides in het verleden. Beluister verder OVT en De Avonden over de Armeense genocide.

De belangrijkste passage uit het genocideverdrag (Artikel 2)
'Any of the following acts committed with intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group, as such:
- Killing members of the group
- Causing serious bodily or mental harm to members of the group
- Deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part
- Imposing measures intended to prevent births within the group
- Forcibly transferring children of the group to another group'