Polen was in 1980 een communistisch land binnen de invloedssfeer van de Sovjets. Elke vorm van openlijk protest was levensgevaarlijk. Toch waren er arbeidsonlusten, die begin juli 1980 waren begonnen in Lublin, een stad in het zuidoosten van Polen en slechts honderd kilometer verwijderd van de Sovjet-Unie.

Vervoerspersoneel had het werk neergelegd vanwege de gestegen vleesprijzen. Na vier dagen kregen ze een maandelijkse loonsverhoging van 25 tot 40 gulden aangeboden, waarna de acties werden beëindigd. Deze sloegen echter meteen hierna over na steden in de directe omgeving, omdat bleek dat zulke acties zin konden hebben.

Zoals de Amerikaanse veiligheidsdienst CIA op 21 juli 1980 in een geheim document schreef: ’De arbeidsonrust in Lublin zou intenser kunnen worden en zich verder kunnen verspreiden over andere steden.’

Volgens de CIA was toen in minimaal zeventien fabrieken het werk neergelegd, waren de treinrails van Lublin geblokkeerd en vonden er openlijke demonstraties plaats in verschillende steden. In het uiterste geval zou deze onrust kunnen leiden tot een inval van Russische tanks, die de orde hardhandig zouden herstellen. Maar de CIA signaleerde een enorm probleem voor de Russen: de Olympische Spelen in Moskou, die juist op dat moment bezig waren.

Deze waren al getroffen door een westerse boycot uit protest tegen de Russische inval in Afghanistan en de schending van de mensenrechten in de Sovjet-Unie. Als dan precies tijdens dit evenement er ook nog een gewelddadig ingrijpen in Polen zou plaatsvinden, zou dat het Grote Gelijk zijn geweest van de Amerikaanse president Carter – de initiator van de boycot.

Zoals de CIA schreef: ‘De Sovjets zouden extreem terughoudend zijn om onder welke condities dan ook militair in te grijpen – speciaal (…) tijdens het houden van de Olympische Spelen in Moskou.’ Hierdoor heeft de Poolse vakbeweging misschien net dat extra beetje zuurstof kunnen happen om zich verder te ontwikkelen. Op een beslissend moment in de ontwikkeling hield de Sowjet-Unie zich rustig om haar Olympische Spelen niet in gevaar te brengen.

Daarom trokken deze demonstraties in het gesloten communistische Oostblok veel aandacht in de westerse wereld. Er werd hier al openlijk gespeculeerd over een revolutionaire verandering in Polen als de vakbeweging zich verder zou ontwikkelen. De nieuwe situatie zou zelfs verstrekkende gevolgen kunnen hebben voor de toekomst van het hele Oostblok.

Op 3 augustus waren de Olympische Spelen afgelopen en kort daarna werd de eerste stakingsleider opgepakt: de vuilnisman Marek Glesman uit Warschau. Nog in dezelfde week zei de Poolse regering dat de acties niet politiek waren en geen gevaar vormden voor het socialisme van de staat, maar in de weken hierna werd het complete land overspoeld door stakingen. Aan het einde van de maand werd Solidariteit erkend als eerste vrije vakbond van het land.

De voorheen onbekende Lech Walesa werd hiervan de leider en meteen het gezicht van een nieuw Polen. Uiteindelijk kunnen we hem dus beschouwen als de grote winnaar van de Olympische Spelen van 1980.

(Jurryt van de Vooren)