'Ladies and gentlemen, we interrupt our program of dance music to bring you a special bulletin from the Intercontinental Radio News. At twenty minutes before eight, central time, Professor Farrell of the Mount Jennings Observatory, Chicago, Illinois, reports observing several explosions of incandescent gas, occurring at regular intervals on the planet Mars. The spectroscope indicates the gas to be hydrogen and moving towards the earth with enormous velocity. Professor Pierson of the Observatory at Princeton confirms Farrell's observation, and describes the phenomenon as (quote) like a jet of blue flame shot from a gun (unquote). We now return you to the music of Ramón Raquello, playing for you in the Meridian Room of the Park Plaza Hotel, situated in downtown New York.'

Levensecht
War of the Worlds was een uitzending op 30 oktober 1939 van het Amerikaanse radioprogramma _Mercury Theatre on Air_, een serie van hoorspelen. Orson Welles regisseerde en presenteerde het programma, dat een bewerking was van het gelijknamige boek van H.G. Wells. Het boek gaat over de invasie van Marsmannen in het Engelse plaatsje Woking aan het einde van de negentiende eeuw. Welles paste het verhaal aan en maakte het Amerikaanse dorpje Grover’s Mill in New Jersey tot het middelpunt van de actie. Welles wilde een live-uitzending geloofwaardig namaken en hij slaagde glansrijk. Door een combinatie van muziek, interviews in de studio en nieuwsflitsonderbrekingen met reportages uit het veld is de uitzending uit 1938 (met een beetje verbeeldingskracht) ook nu nog razend spannend.

'Ladies and gentlemen, this is Carl Phillips again, at the Wilmuth farm, Grovers Mill, New Jersey. Professor Pierson and myself made the eleven miles from Princeton in ten minutes. Well, I . . . I hardly know where to begin, to paint for you a word picture of the strange scene before my eyes, like something out of a modern "Arabian Nights." Well, I just got here. I haven't had a chance to look around yet. I guess that's it. Yes, I guess that's the . . . thing, directly in front of me, half buried in a vast pit. Must have struck with terrific force. The ground is covered with splinters of a tree it must have struck on its way down. What I can see of the . . . object itself doesn't look very much like a meteor, at least not the meteors I've seen. It looks more like a huge cylinder. It has a diameter of . . . what would you say, Professor Pierson? (…) Ladies and gentlemen, this is the most terrifying thing I have ever witnessed . . . Wait a minute! Someone's crawling out of the hollow top. Someone or . . . something. I can see peering out of that black hole two luminous disks . . are they eyes? It might be a face. It might be . . .'

Grote impact
De uitzending veroorzaakte bij veel luisteraars de nodige onrust. Onzeker of het om echt nieuws ging, belden ze omroep CBS. Het verhaal gaat dat velen zelfs in paniek de straat oprenden. Plaats delict Grover’s Mill vulde zich tijdens de uitzending met mensen, allemaal benieuwd naar de invasie. Sommigen hadden zelfs wapens bij zich. Op den duur rukte ook de politie uit naar het dorpje. Mensen die later aankwamen, zagen door de menigte en de zwaailichten precies wat ze op de radio hadden gehoord.

Hoewel het hier mogelijk gaat om _urban legends_, heeft de uitzending een onmiskenbare impact gehad. In latere studies is geschat dat ongeveer zes miljoen mensen de uitzending hoorden. Volgens de onderzoeken geloofden ongeveer 1.7 miljoen van hen de berichtgeving, terwijl 1.2 miljoen mensen ‘oprecht bang’ werden. De paniek hield nog een tijd aan: in de maand erop werden er maar liefst 12.500 artikelen gepubliceerd over de uitzending en zijn impact. Zelfs Adolf Hitler verwees ernaar. Hij noemde dit ‘het bewijs van de decadentie en corruptie van de democratie’.

Niet naïef
De reactie van het publiek is niet zo naïef als het lijkt. Radio had destijds een prominente rol in de huishoudens. Tijdens de uitzending waren er geen onderbrekingen door reclamespotjes. Ook werd gesprongen tussen verschillende scenario’s en scènes, waardoor het publiek moeilijk feit van fictie kon onderscheiden. Bovendien werd tijdens de uitzending maar drie keer gewezen op het feit dat de berichtgeving pure fictie was. Mensen die later inschakelden, misten deze mededeling en namen de uitzending voor waar aan. Hierbij werden ze zonder meer gevoed door het angstige klimaat dat voor de oorlog heerste in de samenleving. Dit alles droeg enorm bij aan het dramatische effect. Een studie van het Amerikaanse National Radio Project wees uit dat een aantal van de mensen die in paniek raakten, geloofde dat niet Marsmannen, maar Duitsers binnen waren gevallen. Ook is verondersteld dat het Amerikaanse publiek door de uitzending van The War of the Worlds sceptisch reageerde toen het op de radio hoorde van de Japanse aanval op Pearl Harbor.

Spanning gegarandeerd
De aanpak van Welles was niet nieuw: in 1926 maakte schrijver en theoloog Ronald Knox voor de BBC een satirische ‘nieuwsuitzending’ over grote rellen die Londen teisterden. Ook deze uitzending had een vergelijkbaar effect op het publiek. In de Verenigde Staten was zo’n vorm echter volstrekt nieuw. Dankzij War of the Worlds werd Orson Welles in één klap beroemd. Beluister op /Geschiedenis nu de integrale uitzending. Hoewel we wat betreft media inmiddels wel wat gewend zijn, is spanning op een donkere avond gegarandeerd!