Geschiedenis van de NAVO

De Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO) is een na de Tweede Wereldoorlog opgerichte organisatie ter ondersteuning van het Noord-Atlantische Verdrag dat in Washington op 4 april 1949 werd getekend. Het hoofdkwartier van de NAVO is gevestigd te Brussel.

Aanvankelijk deden België, Canada, Denemarken, Frankrijk, IJsland, Italië, Luxemburg, Nederland, Noorwegen, Portugal, het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten mee. Later kwamen daar Turkije en Griekenland (februari 1952), West-Duitsland (1955) en Spanje (1982) bij en na het einde van de Koude Oorlog op 12 maart 1999 Tsjechië, Polen en Hongarije en op 29 maart 2004 Estland, Letland, Litouwen, Slowakije, Slovenië, Roemenië en Bulgarije. Frankrijk maakte tussen 1966 en 1996 geen deel uit van de militaire organen van de NAVO, vanaf 1996 tot op heden maken zij een voorbehoud met betrekking tot militair optreden.

Op de top van de NAVO in Boekarest, op 3 april 2008, hebben de regeringsleiders en staatshoofden besloten dat Kroatië en Albanië mogen toetreden tot de NAVO. Macedonië stuitte op een veto van Griekenland wegens bezwaren van Griekenland tegen de constitutionele naam van Macedonië. Ook over Oekraïne en Georgië was er geen consensus. De NAVO besluit alleen met unanimiteit. De Verenigde Staten wensten hun lidmaatschap terwijl een aantal Europese leden tegen waren. Lidmaatschap van Georgië werd op de lange baan geschoven omdat het territoriale conflicten heeft en geen controle over delen van zijn eigen grondgebied. Een brandend huis kun je niet verzekeren. Om dezelfde reden kan EU-lid Cyprus geen lid van de NAVO worden.

Wederzijds aangegane verplichtingen

Het Noord-Atlantisch Verdrag is een militair verdrag dat wederzijdse verdediging en samenwerking van de legers van de westerse landen regelt, aanvankelijk vooral als tegenkracht tegen de landen in het Oostblok. Die vormden op hun beurt in 1955 het Warschaupact. De kern van het verdrag staat in artikel 5, dat stelt dat in geval van een aanval op een van de staten, deze door de andere zal worden opgevat als een aanval op allemaal en dat alle landen zullen meehelpen (samenwerken) om de aanvaller af te weren.

Sinds het einde van de Koude Oorlog is het militaire belang van de NAVO afgenomen. De lidstaten incasseerden het vredesdividend en krompen hun strijdkrachten in. De NAVO is sindsdien in een transformatiefase, waarin nieuwe taken zoals bestrijding van terrorisme, proliferatie en anarchie op de agenda zijn gekomen. In de top van Praag in 2002 en de top van Istanbul in 2004 zijn hierover afspraken gemaakt.

Artikel 5 is tot op heden één maal van toepassing verklaard: na de aanslagen in New York en Washington van 11 september 2001. De NAVO heeft de Verenigde Staten kort na deze aanslagen bijgestaan met AWACS radarvliegtuigen. Operatie Enduring Freedom daarentegen was en is geen NAVO-missie.

In februari 2003 deed het NAVO-lid Turkije een beroep op de overige NAVO-leden op grond van artikel 4 van het verdrag van Washington, dat voorziet in consultatie tussen de verdragsgenoten als het gebied, de politieke onafhankelijkheid of de veiligheid van een lidstaat wordt bedreigd. Turkije deed deze stap in verband met de gespannen situatie rond het buurland Irak. Een aantal westerse landen, waaronder de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk, stond op het punt Irak binnen te vallen om Saddam Hoessein te verdrijven.

Steunmaatregelen aan Turkije werden op 10 februari 2003 door een veto van Frankrijk, Duitsland en België geblokkeerd. Op 16 februari 2003 kondigde secretaris-generaal Lord Robertson echter aan dat er overeenstemming was bereikt, waarbij Frankrijk, dat zich al langer een aparte plaats binnen de NAVO had toebedeeld en niet meer volledig lid was, echter nog niet meedeed. De steunmaatregelen aan Turkije werden in gang gezet. Eerdere formele beroepen op artikel 4 werden wel direct ingewilligd.

Organisatie

De secretaris-generaal is de hoogste burgerfunctie van de organisatie, traditioneel vervuld door een Europeaan. Op dit moment is het een Nederlander: Jaap de Hoop Scheffer. Hij is de voorzitter van de Noord-Atlantische Raad (NAR) bestaande uit permanente vertegenwoordigers van de lidstaten. Deze NAR vergadert elke woensdag en neemt bij unanimiteit de politieke besluiten. Deze Raad wordt bijgestaan door het Military Committee waar alle lidstaten met een leger in zijn vertegenwoordigd. De hoogste militaire commandant van de NAVO is de Supreme Allied Commander Europe (SACEUR), tot dusverre altijd een Amerikaan. Hij heeft deze titel om historische redenen, maar is ook commandant van NAVO-troepen buiten Europa.

Het politieke hoofdkwartier van de NAVO bevindt zich in Brussel, waar ook de NAR is gevestigd. De eerste locatie van het NAVO-hoofdkwartier was in Londen. Daarna volgden verhuizingen naar Parijs in 1952, een andere locatie in Parijs in 1960 en Brussel in 1966. Een nieuw hoofdkwartier voor de NAVO in Brussel is in de ontwerpfase.

Het Supreme Headquarters Allied Powers Europe (SHAPE) is het militaire commandocentrum. Het is gevestigd in het Casteau ten noorden van het Belgische Bergen, Henegouwen. In 1986 werd het autonoom overlegorgaan Eurogroup opgericht. Hierin overleggen alle Europese NAVO lidstaten en proberen ze gemeenschappelijke standpunten te vormen. Het NAVO C3 agentschap zetelt in Brussel en Den Haag.

Beknopte chronologie

 Uitbreiding van de NAVO in Europa

1949 - Oprichting op 4 april. Ondertekenaars: België, Canada, Frankrijk, Luxemburg, Nederland, het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten van Amerika, Denemarken, IJsland, Italië, Noorwegen en Portugal.

1952 - Toetreding Turkije en Griekenland

1955 - Toetreding West-Duitsland. Oprichting van het Warschaupact

1961 - Start van de bouw van de Berlijnse Muur; het IJzeren gordijn verdeelt Oost en West-Europa

1966 - Frankrijk is een nucleaire macht geworden en trekt zich terug uit de militaire structuur, maar blijft politiek lid

1982 - Spanje wordt het zestiende lid

1989 - Val van de Berlijnse Muur

1990 - Duitse hereniging, maakt dus Oost-Duitsland lid

1991 - Opheffing van het Warschaupact

1999 - Toetreding van Polen, Tsjechië en Hongarije

1999 - Operatie/missie in Kosovo

2004 - Toetreding van Bulgarije, Estland, Letland, Litouwen, Roemenië, Slowakije en Slovenië

2009 - Toetreding van Albanië en Kroatië

Secretaris-generaal van de NAVO

De secretaris-generaal van de NAVO (in het Engels de Secretary General of NATO) is de voorzitter van de Noord-Atlantische Raad (North Atlantic Council), het hoogste bestuursorgaan van de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie (NAVO). Voorts vervult de secretaris-generaal de rol van algemene vertegenwoordiger van de NAVO. Deze hoogste burgerfunctie van de NAVO wordt traditioneel vervuld door een Europeaan, terwijl de hoogste militair standaard een Amerikaan is.

Secretarissen-generaal:

Naam Nationaliteit Termijn

Lord Ismay Engelse 4 april 1952 - 16 mei 1957

Paul-Henri Spaak Belgische 16 mei 1957- 21 april 1961

Dirk Stikker Nederlandse 21 april 1961- 1 augustus 1964

Manlio Brosio Italiaanse 1 augustus 1964- 1 oktober 1971

Joseph Luns Nederlandse 1 oktober 1971- 21 juni 1984

Peter Carington Engelse 25 juni 1984- 1 juli 1988

Manfred Wörner Duitse 1 juli 1988- 13 augustus 1994  Sergio Balanzino Italiaanse 13 augustus 1994- 17 oktober 1994 

Willy Claes Belgische 17 oktober 1994- 20 oktober 1995    

Sergio Balanzino Ita. 20 oktober 1995- 5 december 1995

Javier Solana Spaanse 5 december 1995- 6 oktober 1999    

George Robertson Engelse 14 oktober 1999- 1 januari 2004

Jaap de Hoop Scheffer Nederlandse 1 januari 2004- Heden  

Plaatsvervangend secretaris-generaal

Naam Nationaliteit Termijn

Jonkheer van Vredenburch Nederlandse 1952-1956

Baron Adolph Bentinck Nederlandse 1956-1958

Alberico Casardi Italiaanse 1958-1962

Guido Colonna di Paliano Italiaanse 1962-1964

James A. Roberts Canadese 1964-1968

Osman Olcay Turkse 1969-1971

Paolo Pansa Cedronio Italiaanse 1971-1978

Rinaldo Petrignani Italiaanse 1978-1981

Eric da Rin Italiaanse 1981-1985

Marcello Guidi Italiaanse 1985-1989

Amedeo de Franchis Italiaanse 1989-1994

Sergio Balanzino Italiaanse 1994-2001

Alessandro Minuto Rizzo Italiaanse 2001-heden