Het was een Brit in Hollandse dienst die zich niets aantrok van zijn opdrachtgevers en per ongeluk op Manhattan terecht kwam. Een weg naar Indië zou Hudson nooit vinden, maar de ontdekking van het eiland zou verstrekkende gevolgen hebben. Om het vertrek van Hudson op 6 april 1609 met "De Halve Maen" te herdenken, werd in de Amsterdamse Westerkerk de aftrap gegeven van het Hudson-herdenkingsjaar.

Heel lang hebben Amerikanen nauwelijks iets geweten van de oergeschiedenis van New York. De geschiedenis van de Verenigde Staten was immers vooral een Brits verhaal, en de Britten lieten de gechiedenis van New York beginnen bij de in Nederlandse geschiedenisboekje zo gretig opgeschreven "ruil" van 1674, toen Suriname en het Indische specerijen-eilandje Pulau Run in Nederlandse handen kwamen en Nieuw Amsterdam voorgoed Brits werd en voortaan New York ging heten. Voor de Amerikaanse geschiedschrijving zou die ruil dramatische gevolgen hebben: voor de Britse overheersers begon de geschiedenis van New York en Manhattan voortaan in 1674. De oergeschiedenis van de kolonisatie, de Nederlandse periode van 1609 tot 1674, werd als niet ter zake doende afgedaan. Onder de naam "Curacaose archieven" lagen de voor Engelsen onleesbare archieven uit deze tijd lange tijd onopgemerkt en slecht geconserveerd in een archief opgeslagen.

Inmiddels is er veel veranderd. De ontstaansgeschiedenis van New York is door Amerikaanse historici herontdekt en de archieven worden nu minutieus in het Engels vertaald. De Amerikaanse historicus Russell Shorto schreef een meeslepend boek over het Hollandse verleden dat in een speciale jubileumsbewerking nu onder de wat ronkende titel "Nieuw Amsterdam, de oorsprong van de stad der steden, New York" is verschenen.

Nederland zou Nederland niet zijn als het de 400-jarige herdenking van het uitvaren van Hudson niet ook zou gebruiken om de (handels)banden met New York en de Verenigde Staten flink aan te halen. Niet voor niets zijn Aegon, de beurs op Wallstreet, Philips en de vaderlandse Kamer van Koophandel belangrijke sponsors van de herdenkingsevenementen.

Waar handelsbelangen met het altijd genuanceerde gecompliceerde historische verhaal moeten concurreren, is zoals zo vaak het geschiedenisverhaal als eerste de klos. Ook bij de openingsavond op 4 april in de Westerkerk, waar Russell Shorto en de altijd aimabele Geert Mak elk een referaat hielden over 1609 vanuit Amerikaans en Nederlands perspectief, bleek dat opnieuw. Zo werd de mythe rond de zogeheten "Schaghen-brief" uit 1626 weer ouderwets en clichématig gereproduceerd: volgens dit "koopcontract" dat als de geboorteacte van New York wordt gezien, zouden de indianen het eiland Manhattan ("Mannahatta") destijds voor 60 gulden aan de Hollanders verkocht hebben. En zo werd het ook in de Westerkerk verteld - met de vanzelfsprekende ondertoon: "wat hebben die Indianen zich toch in het ootje laten nemen...."

Gek genoeg geeft Russell Shorto in zijn boek wél een historisch verantwoorde interpretatie van dit "contract". Aangezien landbezit naar Westers voorbeeld onbekend was in de Indiaanse cultuur, werd door de indianen de overeenkomst niet anders gezien dan een toestemming aan de Hollanders om gebruik te mogen maken van het land. Dergelijke overeenkomsten waren onder indianen volstrekt gebruikelijk.

In de Westerkerk had vrijwel elke spreker de mond vol van ondernemingszin, tolerantie en multiculturaliteit en hoe die begrippen die zo direct van invloed waren op het ontstaan van New york ook nu nog zulke belangrijke items zijn. En dus concludeerde ieder op zijn eigen manier dat kennis van dit verleden kan helpen bij het oplossen van de problemen van nu.

Staatssecretaris Frans Timmermans (Europese Zaken) wees als één van de weinige sprekers ook op de negatieve connotaties die de wereldwijd geprezen Hollandse tolerantie in zich draagt. Timmermans, zelf opgegroeid in een katholiek milieu, zag die tolerantie toch vooral als een noodzakelijkheid om de handel niet te veel door religieuze strijd te laten verstoren. "Als jullie je niet bemoeien met ons, dan laten wij jullie met rust." Interesse in elkaars cultuur, en het uitwisselen van verhalen en ervaringen: zo wezenlijk voor het welslagen van integratie, ontbrak en ontbreekt in Nederland veelal. Een terechte constatering van Timmermans, die hem echter niet doortrok naar de bijeenkomst zelf. Terwijl daar toch alle reden toe was.

Want waar was bijvoorbeeld het Indiaanse verhaal over de verschijning van Hudson in 1609? In de referaten leek het wel of er alleen Nederlandsen en Engelsen in New York waren aangespoeld en elkaar de macht hadden bestreden, en dat de Indianen daar verder weinig mee te maken hadden. Ook hier liet Shorto achterwege wat hij in zijn boek wel uitgebreid aanhaalt: de contacten met de Indianen, en de bloedige en zelfs in zijn tijd al zwaar veroordeelde oorlog die gouverneur Willem Kieft van 1643 tot 1645 vocht tegen de Indianen. Een oorlog waartegen de verlichte kolonist Adriaen van der Donck in Den Haag met succes protesteerde.

Gelukkig waren ook Tonya Gonella Frichner (Onondaga), lid van het Permanente Forum voor Inheemse Zaken van de Verenigde Naties, en Jerry Thundercloud McDonald (vertegenwoordiger van de Mohawk-indianen in de staat New York) in de Westerkerk aanwezig. Zij stonden niet op de sprekersrol, en moesten dus het woord zien te krijgen via de interruptiemicrofoon. Zij verwezen met trots naar het vredesverdrag dat de Indianen en de Hollanders in 1626 sloten. Vredesverdrag? Jazeker. Het contract dat in Hollandse ogen een koopcontract was, blijkt in Indiaanse ogen een vredesverdrag. In ruil voor wederzijdse steun en vriendschappelijke omgang geven de Indianen de Hollanders voor ruilgoederen ter waarde van zestig gulden het recht om het eiland Mannahatta te gebruiken.

De manier waarop Russell Shorto de aangrijpende woorden met een kwinkslag pareerde, en vervolgens snel de volgende spreker aankondigde (professor Ruth Oldenziel, die met een flauw verhaal kwam over democratie en fietsen), getuigde van weinig respect.

Aan het slot van de bijeenkomst kreeg Jerry Thundercloud McDonald opnieuw het woord en hield een gloedvol betoog over de actuele waarde van de eeuwenoude indiaanse culturen waarin een begrip als duurzaamheid tot de kern van de inheemse cultuur behoort. Maar opnieuw was er geen tijd voor debat. En onderstreepte de organisatie op een pijnlijke manier de actuele waarde van de woorden van staatssecretaris Frans Timmermans. Want ook in 2009 blijkt de organisatie van het Hudson-jaar 1609 niet in staat om de verhalen van de betrokken partijen een gelijkwaardige plaats te geven.

Dat de indiaanse afgevaardigden een dag later op het Wilhelmina Gasthuis-terrein eregast waren op het parallel georganiseerde Indiaans film- en documentairefestival, paste eveneens naadloos in de Hollandse verzuilingsreflex. Hier kreeg de loco-burgemeester van Amsterdam, wethouder voor Cultuur Carolien Gehrels, een replica van de wampum, de indiaanse variant van het vredesverdrag uit 1626, aangeboden. Wat de wampum ging doen, wist Gehrels nog niet.

Conclusie van de aftrap van het Hudson-jaar 2009: wilt u in Nederland de indianenverhalen over Hudson, Nieuw Amsterdam en New York aanhoren, dan dient u zich aan een apart loket te begeven. Het is te hopen dat de viering en herdenking van het Hudsonjaar in de Verenigde Staten een stuk gelijkwaardiger zal verlopen.

Marnix Koolhaas