De Poolse arts Leijzer Zamenhof (1859-1917) was de bedenker van het Esperanto, een taal zonder ingewikkelde grammaticale regels die overal ter wereld gesproken zou moeten worden. Zamenhof groeit op een het Russische stadje Bialystok waar zowel Russen, Polen, joden als Duitsers wonen.

Als 14-jarige jongen verhuist Zamenhof met zijn ouders naar Warschau waar hij het gymnasium bezoekt. Kort daarna begint hij aan zijn taalproject en vier jaar later - in 1878 - presenteert Lejzer een eerste ontwerp aan zijn medestudenten. In hetzelfde jaar behaalt hij zijn gymnasiumdiploma, waarna hij medicijnen gaat studeren in Moskou.

Tijdens zijn studie blijft Zamenhof werken aan zijn taal. Uiteindelijk publiceert hij in 1887 onder het pseudoniem 'Doktoro Esperanto' (Esperanto voor 'De hopende', of 'Hij die hoopt') het handboek voor zijn internationale taal: 'Lingvo Internacia de Doktoro Esperanto'. De eerste druk hiervan verschijnt in het Russisch. Kort daarna vertaalt Zamenhof dit eigenhandig naar het Pools, Duits en Frans.

Na zijn studie besteedt hij, naast het opzetten van zijn medische carrière, tijd aan het verder ontwikkelen en testen van zijn taal, die intussen door aanhangers 'Esperanto' (naar Zamenhofs pseudoniem) wordt genoemd.

Zamenhof weigert in 1912 het leiderschap van de beweging op zich te nemen. Vijf jaar later, op 14 april 1917 overlijdt Zamenhof. Hij wordt begraven op de joodse Begraafplaats in Warschau.

Geen dode taal

Vooral in de eerste decennia van de twintigste eeuw wordt het Esperanto populair. In 1908 wordt zelfs het eerste Esperantoland gesticht: Amikejo. Het ministaatje Neutraal Moresnet, dat onder het huidige drielandenpunt bij Vaals ligt, wordt op initiatief van de fervente Esperantist en arts dr. Molly omgedoopt tot Esperantostaat. De naam ‘Amikejo’ betekent ‘plaats van grote vriendschap’. Een eigen vlag en volkslied maakt de omdoping van Moresnet tot Esperantovrijstaat compleet.

In de loop van de twintigste eeuw raakten taal en ideaal ondergesneeuwd. Maar dood is de taal nooit geweest: zo herinnert er nog altijd een Esperanto-monument op Texel aan de hoogtijdagen, en wordt de suiker aan diverse Nederlandse keukentafels nog steeds doorgegeven in het Esperanto.

In 2008 nog werd in Rotterdam een Esperantocongres gehouden. Jaarlijks trekt dit evenement zo'n tweeduizend Esperantisten, die via theater, zang en excursies laten zien dat de taal nog altijd levend is. In 2010 is het congres gepland in Havanna, Cuba.

In 2004 verscheen het boek Een wereldtaal. De geschiedenis van het Esperanto waarin taalkundige Marc van Oostendorp het wel en wee van de beweging tot nu toe beschrijft. Het toekomstige lot van Zamenhofs wereldtaal liet hij in het midden: “Misschien is Esperanto als wereldtaal nog niet gelukt, misschien moeten we harder werken, maar misschien is het een hopeloos ideaal.”

Bekijk en beluister

• De nalatenschap van dokter Esperanto

  In 1998 maakten Thomas Doebele en Maarten Schmidt De nalatenschap van doctor Esperanto over het ideaal van Zamenhof.



• Andere Tijden - Esperanto

  Esperanto, bedacht door de Poolse arts Zamenhof, zou alle barrières tussen de volkeren moeten opheffen. Na een flinke bloeiperiode hoor je er niet veel meer over. Al zijn er nog altijd Nederlanders die elkaar aan de ontbijttafel in het Esperanto vragen de jam door te geven. De ondergang van een wereldtaal, in Andere Tijden.



• OVT - Geschiedenis van het Esperanto

  Marc van Oostendorp schreef er een boek over, genaamd ‘Een wereldtaal. Geschiedenis van het Esperanto’. Mathijs Deen spreekt met hem.