Het Wilhelmus is een volkslied dat zich niet zo makkelijk aan buitenlanders uit laat leggen. Dat "Dietse bloed" en die Spaanse koning lijken meer op onderdanigheid te wijzen dan op een eigenzinnig streven naar onafhankelijkheid. Er is heel wat geschiedkennis voor nodig om die regels historisch te kunnen duiden.

Over oorsprong en auteur van het Wilhelmus is weinig zeker. Valerius zou de volksmuziek rond 1626 voor het eerst hebben genoteerd. Filips van Marnix van St. Aldegonde (wiens achternaam als voornaam gebruikt zou worden), de rechterhand van de Prins en ten tijde van de Val van Antwerpen burgemeetser van die stad, zou de tekst geschreven hebben. Vooral dat laatste is in de loop der eeuwen steeds meer betwijfeld.

Er is ook een theorie dat het Wilhelmus oorspronkelijk in het Duits is geschreven door vluchtelingen uit de Nederlanden, die met dit lied Duitse vorsten voor de Nederlandse zaak probeerden te winnen. Ook wordt Coornhert wel als auteur genoemd. Volgens een andere theorie is de tekst door een onbekend gebleven dichter geschreven, en daarna door Van Marnix van St. Aldegonde bewerkt. Wat betreft de datum wordt er van uitgegaan dat de tekst geschreven is na mei 1568 omdat de tocht langs de Maas in het lied vermeld wordt, en voor april 1572, omdat de verovering van Den Briel niet bekend lijkt in het lied.

Het Wilhelmus is een van de bekendste voorbeelden van een acrostichon: de beginletters van de coupletten vormen de naam van de held van het verhaal: 'Willem van Nassov'.

De melodie van het Wilhelmus is ouder dan de tekst en zou afstammen van een Frans soldatenlied dat populair was rond 1568, ten tijde van het beleg van Chartres. Adriaen Valerius, een bekende auteur van geuzenliederen, heeft de melodie verder ontwikkeld. en in 1626 opgenomen in zijn Nederlandtsche Gedenck-clanck, een bekende bundel vaderlandsliederen.

Over het gebruik van het Wilhelmus ontstond in juni 2004 een politieke en maatschappelijke discussie, toen bekend werd dat sinds 1986 het Wilhelmus bij staatsaangelegenheden alleen gespeeld wordt bij aanwezigheid van een lid van het Koninklijk Huis. Koningin Beatrix zou de rechten op het Wilhelmus hebben opgeëist en niet toestaan dat het Wilhelmus buiten haar aanwezigheid zou worden gespeeld. Dit werd door de Rijksvoorlichtingsdienst ontkend. Wel werd bevestigd dat sinds 1986 het protocol voorschrijft dat bij ontvangst van buitenlandse gasten door ministers buiten aanwezigheid van leden van het Koninklijk Huis, niet het Wilhelmus wordt gespeeld, maar De Mars van de Jonge Prins van Friesland.

In de video- en audiolinks op deze pagina kunt u enkele opvallende uitvoeringen van het Wilhelmus beluisteren. De eerste grote nationale gebeurtenis waarbij het Wilhelmus als officieel nationaal volkslied weerklonk was de voltooiing van de Afsluitdijk op 28 mei 1932. Toen de dijk een jaar later voor autoverkeer werd opengesteld, werd het Wilhelmus gespeeld en gezongen. Synchroon en zuiver ging dat allerminst. (luister/kijk en huiver)

Opmerkelijk is dat het Wilhelmus ook onder nazi's en nationaal-socialisten populair was. Duitse nazi's hadden een eigen strijdlied met dezelfde muziek. Toen in 1941 Nederlandse SS-ers naar het Oostrfront vertrokken, werd bij het afscheid ook uit volle borst -en met de armen gestrekt vooruit- het Wilhelmus gezongen. Het was een merkwaardig compromis om de soldaten de eed op de Führer te laten doen, en ze toch ook het gevoel te geven dat ze voor "Volk en Vaderland" tegen het Bolsjewisme ten strijde trokken.

In 1952 bracht koningin Juliana tijdens een staatsbezoek aan de Verenigde Staten een heel bijzondere verklanking van het Wilhelmus ten gehore. Het werd gespeeld op een carillon dat als cadeau aan het gastland was aangeboden.

Een vaste gelegenheid waar het Wilhelmus ten gehore wordt gebracht is Prinsjesdag. Op het moment dat het staatshoofd de Gouden Koets uitstapt om naar de Ridderzaal te lopen, weerklinkt het volkslied. Zo ging het in 1955, en zo gaat het elke derde dinsdag van september.

In het Nieuwe Nationale Reveil dat we sinds Balkenende beleven, staat ook de kennis van het Wilhelmus weer centraal. Schoolkinderen zouden de tekst van in elk geval het eerste, en het liefst ook van het zesde couplet weer uit het hoofd moeten leren.

Hoe het rond 1980 stond met de kennis van de tekst van het Volkslied, werd meesterlijk vertolkt door Koot en Bie. Net als de meeste landgenoten kwamen zij niet veel verder dan de eerste twee regels, en murmelden er vervolgens wat op los met de "Konink van Hispanjen" en een "doorwond hert". Hun vertolking van het volkslied kunt u onder de audio-links beluisteren.

Marnix Koolhaas