Door Erik van den Berg

In het U.F.A.-paleis te Berlijn is gisteravond de film van de partijddag van de N.S.D.A.P. te Neurenberg van verleden jaar, "Triumph des Willens", die onder leiding van Leni Riefenstahl is opgenomen, voor het eerst vertoond. (...) De "Führer" was aanwezig en verder een groot aantal andere autoriteiten (...) Aan het slot stond de geheele zaal op en zong met uitgestrekten arm het Horst-Wessellied mede, dat door de muziek te Neurenberg werd gespeeld. (Het Vaderland, 29-03-1935)

De nazitop kon tevreden zijn. Leni Riefenstahl's Triumph des Willens bracht op onnavolgbare wijze ambities en gedachtengoed van de partij in beeld. Ruim een maand na de première de cinematografe zou Riefenstahl de Nationale Filmprijs ontvangen, alsook gelukstelegrammen van Hitler en Joseph Goebbels: 'Het was mij een waar genoegen, uw werk zoo te mogen eeren.' Maar ook in het buitenland - de VS, Frankrijk en Zweden - ontving Riefenstahl talloze prijzen.

Geen wonder. De film was perfect en dit is nog een understatement. Werkelijk alles werd uit de kast gehaald: luchtopnames, en al dan niet bewegende shots vanuit elke hoek van parades, vlaggen en sprekers. Riefenstahl (1902-2003) knipte en kneedde  uit honderd kilometer filmmateriaal het indrukwekkende eindresultaat.

Volgens de in Neuburg gevestigde historicus Robert Histrich (1945- ) was alles in de film, 'de esthetiek, versterkt door de grandeur en kracht van het decor Neurenberg', ontworpen om de kijker uit te lokken Hitler als een menselijke god te gaan zien. 'Het overweldigende spektakel van normering, eenheid en trouw aan de Führer brengt een krachtige boodschap over: dat de nazi-beweging het levende symbool was van de herborgen Duitse natie.'

Grootmacht Duitsland

Triumph des Willens is het verslag van een congres van de nazipartij in Neurenberg in 1934. De film bevat verschillende fragmenten van speeches door nazileiders, onder wie Hitler. Centraal thema in de film is de terugkeer van Duitsland als grootmacht en Hitler is dé leider die dit zal kunnen realiseren. Het échec van Versailles zal definitief de rug toegekeerd worden.

De film bestrijkt de vier dagen van het congres waarin kracht, eenheid en religie onderliggende thema's zijn. Na een 'hemelse entree', daalt de kijker - net als Hitler - neer in Neurenberg. Alles onder de klanken van Wagner's Die Meistersinger von Nürnberg, dat verglijdt in het NSDAP-partijlied. Na de opkomst van de partijbonzen - Hitler, Hess, Goebbels, Rosenberg, Frank, Streicher, Todt en Ley - volgen hun vaak vlammende toespraken. Deze culmineren in een climax op dag vier, waarin de mooiste beelden voorbij komen, nu begeleid door Wagner's Gotterdämmerung. Massale beangstigend synchrone parades en fanatiek saluteren wisselen elkaar af, tot als slot de focus overblijft: een shot van de swastikavlag, met de silhouetten van de nazitop.

Revolutionair

De film groeide uit tot ideaaltype propagandafilm. Riefenstahl brak met talloze cinemaconventies en gebruikte nieuwe technieken: behalve luchtopnames en bewegende camera's gebruikte ze telelenzen om het perspectief te vertekenen. Ook de manier waarop ze muziek inzette om de kracht van het beeld te versterken was revolutionair.

De film lijkt in veel opzichten op Riefenstahl's eerdere productie 'Der Sieg des Glaubens'. Verschillende shots uit deze film werden in Triumph des Willens hergebruikt. Ook de muziek is in beide films grotendeels gelijk. Het grote verschil is de omvang. Dankzij het enorme budget was voor Triumph des Willens een ongekend visueel bombast mogelijk.

Keerpunt

Triumph des Willens betekende een keerpunt in de cinematografie. Tot op de dag van vandaag worden Riefenstahl's trucs en inzichten toegepast in films, documentaires en reclames. De film sleepte binnen twee maanden een - voor die tijd - recordbedrag van een miljoen Duitse Mark binnen en Riefenstahl kreeg alle lof uitbetaald in medailles en prijzen. Haar naam was op slag gevestigd, ook internationaal.

Ze werd, voor zover ze dat nog niet was, Hitler's favoriete filmmaakster en kreeg nieuwe opdrachten, zoals het minstens zo legendarische Olympia. Toch was er ook kritiek, vooral buiten Duitsland. Regisseur Frank Capra reageerde met 'Why we Fight', dat het moreel onder het Amerikaanse volk en leger moest opkrikken.

Geen propaganda?

Nog altijd is het onduidelijk hoe gewillig Riefenstahl was in het zakelijk partnerschap met Hitler: ging ze zonder morren in op zijn verzoek om meer nazicinema te maken en zoja, waarom? Na de Tweede Wereldoorlog werd ze beschuldigd voor nazipropagandamaakster en was haar reputatie blijvend beschadigd. Zelf zou Riefenstahl zich hier tot haar dood tegen de kritiek verdedigen.

Riefenstahl zei zich niet te interesseren voor politiek. Ze beschouwde haar film als pure verslagglegging van een historische gebeurtenis, als cinema verité. De film legde de werkelijkheid vast, zoals deze in 1934 was. En hiermee ontsteeg de film volgens haar het etiket 'propaganda' en viel Riefenstahl niets te verwijten. Propaganda was in haar woorden 'het opnieuw creëeren van de feiten teneinde een stelling te onderbouwen, of het rangschikken van de zaken zodat deze elkaar benadrukken.'

Inderdaad, Triumph des Willens bevat geen enkele gespeelde scène: alles is echt. Maar vertekenen de technieken die Riefenstahl aanwendde deze werkelijkheid niet? Legde haar schepping niet juist de grenzen en gevaren van dit medium pijnlijk vast? Want zo objectief als haar verslaglegging was, zo subjectief is onze waarneming.

Bekijk de film hier: