De illusie aan de macht In Europa+ 1977: Het einde van het kabinet Den Uyl

- Zoom
- Andere Tijden, 21 februari 2008, Den Uyl, Den Uyl
Het kabinet-Den Uyl was een bijzonder kabinet. Dat kwam niet alleen door de uitstraling van de naamgever en van de vele andere bewindslieden, maar ook omdat dit kabinet de overgang naar een andere manier van politiek bedrijven markeerde. Daarnaast kwamen de diverse karakters binnen dit kabinet regelmatig met elkaar in conflict. Met name de hemelbestormende stijl van premier Den Uyl botste met het schijnbaar plooibare "blok beton verstopt achter een bloemetjesgordijn" van zijn vicepremier Van Agt. Voor parlementaire journalisten waren dit gouden tijden. Er gebeurde altijd wel wat.
De illusie aan de macht
De formatie van het kabinet verliep op zich al heel moeizaam. De verstandhouding tussen PvdA en de christendemocratische partijen (ARP, KVP en CHU) was beladen. Dat kwam door een aantal gebeurtenissen uit het verleden zoals de Nacht van Schmelzer en de polariserende opstelling van de PvdA. Uiteindelijk kwam het kabinet er doordat de PvdA-formateur Burger een aantal ARP en KVP politici wist te overreden om in het Kabinet zitting te nemen. Het kabinet had daardoor geen parlementaire meerderheid en kan daardoor een extraparlementair kabinet genoemd worden.
De CHU, die samen met ARP en KVP samenwerkte om het toekomstige CDA tot stand te brengen, kwam hierbij buitenspel te staan. De demissionaire ARP minister-president Barend Biesheuvel was totaal verrast door de totstandkoming van het kabinet.
Samenstelling
Het kabinet bestond uit de volgende ministers en staatssecretarissen:
Ministers
Minister-president, minister van Algemene Zaken, Joop den Uyl (PvdA)
Viceminister-president en minister van Justitie,
Dries van Agt (KVP), afgetreden 8 september 1977 (moest volgens de Nederlandse Grondwet kiezen tussen zijn functies in het kabinet en het lidmaatschap van de Tweede Kamer. Hij koos voor het laatste, mede gezien de moeizame ontwikkelingen in de formatie van een nieuw kabinet-Den Uyl; uiteindelijk zou hij zelf premier worden.)
Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman (ARP), 8 september 1977
Minister van Buitenlandse Zaken, Max van der Stoel (PvdA)
Minister van Binnenlandse Zaken, Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman (ARP)
Minister van Onderwijs en Wetenschappen, Jos van Kemenade (PvdA)
Minister van Financiën, Wim Duisenberg (PvdA)
Minister van Defensie
Henk Vredeling (PvdA), afgetreden 31 december 1976
Bram Stemerdink (PvdA), 31 december 1976
Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening, Hans Gruijters (D66)
Minister van Verkeer en Waterstaat, Tjerk Westerterp (KVP)
Minister van Economische Zaken, Ruud Lubbers (KVP)
Minister van Landbouw en Visserij
Tiemen Brouwer (KVP), afgetreden 1 november 1973
Fons van der Stee (KVP), 1 november 1973
Minister van Sociale Zaken, Jaap Boersma (ARP)
Minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, Harry van Doorn (PPR)
Minister van Volksgezondheid en Milieuhygiëne, Irene Vorrink (PvdA)
Minister voor Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken, Wilhelm Friedrich de Gaay Fortman (ARP)
Zonder portefeuille
Minister zonder Portefeuille belast met de ontwikkelingssamenwerking, (met ingang van 25 juli 1973 aangeduid met: minister voor Ontwikkelingssamenwerking), Jan Pronk (PvdA)
Minister zonder Portefeuille belast met het wetenschapsbeleid, (met ingang van 25 juli 1973 aangeduid met: minister voor Wetenschapsbeleid), Boy Trip (PPR)
Staatssecretarissen
Buitenlandse Zaken
Laurens Jan Brinkhorst (D66), afgetreden 8 september 1977
Peter Kooijmans (ARP)
Justitie
Jan Glastra van Loon (D66), 13 juni 1973 - 28 mei 1975
Henk Zeevalking (D66), 6 juni 1975 - 8 september 1977
Binnenlandse Zaken, Wim Polak (PvdA), afgetreden 1 mei 1977
Onderwijs en Wetenschappen
Ger Klein (PvdA), afgetreden 8 september 1977
Antoon Veerman (ARP), afgetreden 31 augustus 1975
Klaas de Jong Ozn. (ARP), 1 september 1975
Financiën
Aar de Goede (D66)
Fons van der Stee (KVP), afgetreden 1 november 1973
Martin van Rooijen (KVP), 21 december 1973 - 14 oktober 1977
Defensie
Joep Mommersteeg (KVP), afgetreden 28 februari 1974
Cees van Lent (KVP), 11 maart 1974
Bram Stemerdink (PvdA), afgetreden 31 december 1976
Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening
Jan Schaefer (PvdA), afgetreden 8 september 1977
Marcel van Dam (PvdA), afgetreden 8 september 1977
Verkeer en Waterstaat, Michel van Hulten (PPR)
Economische Zaken, Ted Hazekamp (KVP), afgetreden 8 september 1977
Sociale Zaken Jan Mertens (KVP)
Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk, Wim Meijer (PvdA), afgetreden 8 september 1977
Volksgezondheid en Milieuhygiëne, Jo Hendriks (KVP)
Kabinetsformatie
De kabinetsformatie verliep als volgt:
Vervroegde Tweede Kamerverkiezingen: 29 november 1972
Beëdiging kabinet: 11 mei 1973
Duur formatie: 163 dagen
Informateur, Marinus Ruppert (ARP), 59 dagen
Formateur, Jaap Burger (PvdA), 64 dagen
Informateurs, Dries van Agt (KVP) en Wil Albeda (ARP), 14 dagen
Formateurs, Jaap Burger (PvdA) en Marinus Ruppert (ARP), 19 dagen
Reden ontslagaanvraag: grondpolitiek-crisis
Er bestond verschil van mening in de ministerraad over de in de Tweede Kamer in behandeling zijnde nieuwe Onteigeningswet. Het ging daarbij om de onteigening van bouwgrond in agrarische gebieden ten behoeve van woningbouw. Om grondspeculatie tegen te gaan, wilde de progressieve meerderheid in het kabinet de agrarische gebruikswaarde van de grond nemen als basis voor vergoeding bij onteigening. De verantwoordelijke ministers van landbouw en justitie echter hielden vast aan vergoeding van de marktwaarde. In het klimaat van de naderende verkiezingen lukte het niet, dit meningsverschil op te lossen. Deze crisis staat bekend als de grondpolitiek-crisis.
De ministers van KVP en ARP boden op 22 maart 1977 hun ontslag aan en de ministers van PvdA, PPR en D'66 stelden hun portefeuilles ter beschikking. Op 28 maart 1977 besloot het kabinet in zijn geheel in demissionaire status aan te blijven tot aan de verkiezingen van 25 mei 1977, het eind van de parlementaire periode.