Sporthistoricus Johannes Lolkama verbaast zich in zijn boek De Tocht der Tochten over de geringe aandacht van de Nederlandse geschiedschrijving voor sportbeoefening in de bezettingsjaren. ‘Zonder overdrijving mag men hier spreken van een witte vlek in de sportgeschiedenis van ons land.’

Gelukkig worden er zowel in Amsterdam als Leeuwarden tentoonstellingen voorbereid over dit onderwerp. In het Fries Museum start deze maand een expositie over de Elfstedentochten tijdens de oorlogsjaren; het Verzetsmuseum in Amsterdam opent op 28 april een tentoonstelling over voetbal in de Tweede Wereldoorlog.

Van de rijders van 1942 is relatief veel bekend, omdat zij na afloop een onderzoek kregen met enkele vragen erin. Maar liefst 97% van de ondervraagden reageerden hierop – een enorm percentage. Zo weten we wat ze toen voor schaatsen gebruikten en of ze onderweg problemen hadden gekend.

In het boek van Lolkama worden enkele van die vragen behandeld, die zijn verdeeld onder wedstrijd- en toerrijders. Maar liefst 84,2% van de toerrijders had de tocht op houten Friese schaatsen gereden, tegen 66,2% van de wedstrijdrijders.

Opvallend is dat procentueel meer wedstrijdrijders last hebben gehad van de extreme koude die dag: 13,6 % tegen 7,7 %. Volgens Lolkama is hiervoor een duidelijke verklaring: ‘De wedstrijdrijders hebben meer risico genomen en onderweg minder tijd gehad op hun lichamelijke problemen te letten of zich te laten behandelen.’ Het grootste probleem was bevriezing van ledematen, en in mindere mate kneuzingen of verwondingen.

Het Leeuwarder Diaconessenziekenhuis stroomde vol met slachtoffers. Lolkama: ‘Over enkele zalen verspreid lagen mensen met bevroren ogen, oren, blazen en – heel vervelend – geslachtsdelen. In de zogenaamde Tuinzaal waren de mensen met bevroren voeten, tenen en handen bijeengebracht. De behandelende geneesheren, de doctoren Straat, Brons en De Bloeme, constateerden dat de meeste van de in de Tuinzaal opgenomen mannen met bevriezingsproblemen van de meest ernstige aard kampten.’

Al snel heette de Tuinzaal de _Tenenzaal_, omdat de tenen daar soms spontaan van de voeten vielen. Ook zijn daar de nodige amputaties verricht. Drie deelnemers zijn daarna zelfs overleden: Broer Hofmans (36), Johannes Cornelis Kalma (30) en Douke Stellingwerf (27). Dit drietal is dus niet tijdens de Elfstedentocht zelf overleden, maar als gevolg van een tetanusinfectie door bevroren tenen. Het waren allemaal getrainde rijders, zoals de Leeuwarder Courant later opmerkte.

De eerste dode die tijdens de Tocht zelf is gevallen, was in 1997. Het lichaam van een inwoner uit Son en Breughel werd toen gevonden op het ijs bij Wijnandum, tussen Harlingen en Franeker.