IJspret: kent u dat vermaak nog? Door het steeds schaarser worden van ijswinters dreigen we onze meest eigen volkscultuur te verliezen. Al Gore kan het niets schelen, maar van ons eigen Meertens-instituut (in 1949 opgericht als het Nederlands Volkskundig Genootschap) zou je toch verwachten dat ze een nationaal volkscultuuralarm zouden doen uitgaan. Maar niets van dat al. Wie de website van het Meertens-instituut raadpleegt en als zoekterm “ijspret” of “schaatsen” intikt, krijgt 0 hits. Volksculturistisch gesproken is onze ijspret dus al feitelijk begraven….
“Brussel, 25 januari 1466

Er is hier een park, met een meer naast het kasteel en dat meer was helemaal bevroren. De hertog gelastte een aantal hovelingen naar het park te gaan en een wedstrijd te rijden op het bevroren meer. Eén in het bijzonder was zo bekwaam, dat hij in z'n eentje de aanval van tweeëntwintig anderen kon weerstaan. Zo groot was hun snelheid in rijden en draaien, dat zelfs geen paard het had kunnen bijhouden. Ik was benieuwd om te zien wat ze nou aan hun voeten hadden waardoor ze zich zo vlug over het ijs konden bewegen. Dat had gemakkelijk gekund, maar ik kon mijn heer niet alleen laten terwijl hij met hertog Philips zat te kijken.” (Fragment uit het dagboek van Sasek, schildknaap van Leo von Rozmital, afgezant van de Boheemse koning Podebrad)

En zo komt de eerste schaatskampioen meer dan 500 jaar geleden te voorschijn uit een Tsjechisch dagboek. Dankzij een schildknaap die met diplomaat Leo van Rozmital naar het Brusselse hof van Koning Philips is gestuurd om aldaar te pleiten voor een pan-Europees verbond om de Turkse opmars tot staan te brengen.

“'t IJs is ook direct veel slechter geworden, overal schotsen; 'n harde duw in m'n rug behoedt me voor een val, want diep zit m'n linkervoet in 'n scheur. Maar voort vliegen we weer, alsof 't leven er mee gemoeid is. Vanaf de kaden heeft de menigte ons reeds opgemerkt, luid geroep van alle kanten begroet ons."Waar is de Amicitia?" "Nog twee bruggen !"
Deze zijn gepasseerd; links golft de groote menigte van wachtenden, haar luid geschreeuw en gejuich maakt me eenigszins van streek. Waar is de contrôlepaal met brandende lantaarn? Hier moet 't wezen, ik stuur er op af... de menschen wijken uitéén, ik gevoel iets heel hards... en stort neer. Maar opstaan behoef ik nu niet meer, want sterke vuisten heffen m'n natte body op en dragen me, agenten maken ruim baan, 't schrille licht van gaslampen verblindt m'n moede oogen. Voor 't laatst wordt m'n boekje afgeteekend... 't Is tien minuten over zeven. (Minne Hoekstra: “de historische Elfstedentocht op 2 januari 1909”)

443 Jaar later, in de vroege ochtend van 2 januari 1909, vertrekken in Leeuwarden opnieuw 23 rijders voor een schaatswedstrijd. Deze keer is het rondje wat groter dan op Philips’ hofvijver in 1466: het is 200 kilometer lang en gaat langs alle elf steden van Friesland. Dankzij het zelf geschreven verhaal van winnaar Minne Hoekstra, weten we precies wat er door hem heen ging tijdens die tocht.

“Voor Bartlehiem schoot ’t even door me heen: wil ik die tocht wel winnen of niet? Want je bent in één keer een BN-er. Je hele leven gaat op z’n kop. Maar ik bentoch wel blij dat ik ‘m gewonnen heb.” (Henk Angenent, “De avond van de Elfstedentocht”, NPS/VPRO 25 februari 2007)

Troost kunnen we slechts putten uit de wijze woorden van Jeen van den Berg, winnaar in 1954: “Eén ding is zeker: elk jaar komt de eerstvolgende Elfstedentocht een jaar dichterbij”.

Marnix Koolhaas