In 1959 werd een heuse schat ontdekt in de Nederlandse bodem. Het is de aardgasbel bij het Groningse Slochteren. Het gasveld ligt een kleine 3 kilometer onder de akker van boer K.P. Boon, maar het duurt lang voordat men zicht heeft op de omvang ervan. Pas jaren later wordt duidelijk dat het veld tien keer zo groot is dan eerst werd gedacht. De voorraad is bij ontdekking ongeveer 3000 miljard kubieke meter en zal miljoenen mensen tientallen jaren lang van gas kunnen voorzien.

Dankzij de Groningse goudmijn is er tussen 1965 en 2004 een slordige 159 miljard euro aan aardgasbaten in de staatskas terechtgekomen. Dit geld heeft Nederland voorgoed veranderd. Het brengt ons veiligheid, werkgelegenheid, en een prestigieus project waar toeristen uit de hele wereld voor naar Nederland komen: de Oosterscheldedam. Zo dringt aardgas door tot in de wortels van de maatschappij.

Zouden we zonder aardgas het poldermodel hebben gekend, of de sociale verzorgingsstaat en de Hoge Snelheidslijn en de Betuwelijn? Het zijn vragen die econoom Aad Correljé in zijn onderzoek naar het effect van het aardgasgeld op de politieke besluitvorming probeert te beantwoorden.

Hij merkt op dat het geld niet alleen een rol speelt bij het mogelijk maken van projecten, maar ook een van de succesfactoren van het poldermodel is: “Ik denk dat het aardgas hier in Nederland een behoorlijke rol heeft gespeeld in de politieke verhoudingen en als smeerolie heeft gediend voor de verschillende kabinetten, dat het hun discussies makkelijker heeft gemaakt dan anders het geval was geweest.”

De term smeerolie vindt ook weerklank bij oud-politici die in de jaren zeventig de opkomst van de aardgasinkomsten hebben meegemaakt. Of, zoals voormalig PvdA minister en Tweede-Kamerlid Marcel van Dam het zegt: “Het is een glijmiddel.”

Maar het gemakkelijk vloeiende geld kent ook schaduwkanten. Volgens oud-politici als Jan Terlouw (D66) en Harry Notenboom (KVP) hebben vroegere kabinetten dankzij het aardgasgeld een riant sociaal stelsel kunnen opbouwen. Notenboom vindt dat dit veel te snel is gegaan waardoor er later flink en pijnlijk gesneden moest worden in verworven rechten van uitkeringsgerechtigden.

Terlouw vindt dat onze economie er lui van geworden is en te weinig innovatief. “Landen als Japan die geen natuurlijke bodemschatten hebben zijn gaan investeren in de opleiding van mensen. Dat heeft het land een sterk concurrerende economie gebracht.”

Goed of slecht, een stimulans of een fopspeen, oud-bestuurders zijn het over één ding wel eens: zonder het aardgasgeld zou Nederland het financieel moeilijker hebben gehad. Of zoals Vonhoff het verwoordt: “Nederland is België plus aardgas.”

Plaats van Herinnering maakte een aflevering over Slochteren, die via deze site is te bekijken.