Main Content

Plaats van Herinnering in Breda Twee van Breda exact twintig jaar vrij

  • 27 januari 2009
Protest tegen de vrijlating van de Drie van Breda, februari 1972
Zoom
Protest tegen de vrijlating van de Drie van Breda, februari 1972

Op 27 januari 1989 werden de laatste twee Duitse oorlogsmisdadigers in Nederlandse gevangenschap vrijgelaten - exact twintig jaar geleden. Hiermee kwam een einde aan een jarenlange discussie over misdaad en straf. Want konden de misdaden van de Nazi’s ooit worden vergeven? En diende een gevangenschap van 44 jaar nog enig doel? Plaats van Herinnering is in Breda geweest om de geschiedenis vast te leggen.

Plaats van Herinnering in Breda

Na de Tweede Wereldoorlog werden in Nederland 186 Duitsers als oorlogsmisdadigers berecht. Achttien Duitsers kregen de doodstraf, waarvan vier bij verstek. Hiervan zijn er uiteindelijk vijf voltrokken; de overige negen werden gegratieerd. Alle berechte Duitsers zaten vast in de Koepelgevangenis in Breda.

In de loop van de jaren vijftig werd aan steeds meer Duitse oorlogsmisdadigers gratie verleend. De Nederlanders wilden eerst niets weten van de Duitse gevangenen en vonden het zelfs geen probleem dat ze het land uitgezet werden. Totdat er in 1960 nog maar vier over waren, de zogenaamde _Vier van Breda_. Tegen de gratie verzoeken van deze vier kwam opeens wél veel verzet, want het kon niet zo zijn dat Nederland alle Duitse oorlogsmisdadigers zo maar liet gaan.

Deze vier waren Willy Lages, Joseph 'Joep' Kotälla, Ferdinand aus der Fünten en Franz Fischer. Zij werden de symbolen van Nazi-Duitsland in Nederland. Allen hebben zich in de oorlog inderdaad schuldig gemaakt aan oorlogsmisdaden en kregen in eerste instantie ook de doodstraf. Het waren dus zeker geen kleine jongens.

Willy Lages werd in 1966 ernstig ziek en moest daarom een gevaarlijke operatie ondergaan. De Nederlandse regering wilde geen risico lopen dat hij overleed op de operatietafel en de mogelijke kritieken die daarop konden volgen. Lages werd vrijgelaten en daarna in Duitsland behandeld. Hij leefde nog vijf jaar in vrijheid, tot grote ontzetting van de vele Nederlanders die nog worstelden met hun oorlogstrauma's.

Toen in 1972 minister van justitie Van Agt de laatste drie wilde vrijlaten, ontstonden er felle protesten. Heel Nederland had een mening en daarom leidde de kwestie tot emotionele taferelen in de Tweede Kamer. Moest een democratische rechtstaat als Nederland gevangenen zo lang vast zetten? Diende dit nog een nut? Of vallen de ernstige misdaden van nazi-Duitsland buiten deze rechtstaat? Uiteindelijk werd diep in de nacht besloten dat de Drie vast bleven zitten.

In 1979 werd de Kampbeul van Amersfoort, Joep Kotälla, ernstig ziek. Zijn verzoeken om niet in de gevangenis te hoeven sterven werden allen afgewezen. Uiteindelijk stierf hij in de Koepel - een zeldzaamheid in Nederlandse gevangenissen.

Na 44 jaar in gevangenschap kwamen Aus der Fünten en Fischer op 27 januari 1989 alsnog vrij. Na opnieuw vele protesten en een heftig Kamerdebat was de stemming precies omgekeerd in vergelijking met het debat van 17 jaar eerder. De twee stierven binnen een paar maanden, maar wel in vrijheid.