Duitse laboranten onder leiding van Otto Hahn slagen er in 1938 in voor het eerst het atoom te splitsen. Er gaat een golf van opwinding door de wetenschappelijke wereld. Grenzeloos lijken de mogelijkheden. Maar met de dreiging van de Tweede Wereldoorlog wordt alle denkkracht gebundeld om uit dit atoom een superwapen te ontwikkelen. Een bom die elke vijand op de knieën kan werpen. Een wedloop onder wetenschappers begint. Grote drijfveer is de angst dat een ander land eerder zal zijn.

Stalin heeft voor de research zijn eigen wapen: Igor Koertsjatov. Koertsjatov (1903-1960) is briljant wetenschapper uit de Sovjetstal en internationaal vermaard om zijn onderzoek naar kleine deeltjes. Stalin heeft Koertsjatov begin jaren dertig leider gemaakt van een kerngroep van fysici. De druk is enorm. Stalin eist praktische resultaten, maar tot 1938 blijft het onderzoek abstract en voor de Sovjetleek onbegrijpelijk. Wanneer de grillige Stalin tussen 1936 en 1938 zijn Grote Zuiveringen laat uitvoeren, is niemand veilig. Ook wetenschappers vrezen voor hun leven. Koertsjatov ziet veel collega’s verdwijnen, maar blijft zelf buiten schot.

Explosiegevaar

De Duitse vondst en het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog zetten alles op scherp. Gevreesd wordt dat de Duitsers het superwapen in handen krijgen. In de Verenigde Staten dringt Albert Einstein bij President Roosevelt aan om haast te maken. In 1939 start de VS het hoogst geheime Project Manhattan. In Rusland geeft Stalin Koertsjatov opdracht om het superwapen te bouwen. Stalin wil snel resultaat zien. Spionnen worden ingezet om wereldwijd atoomgeheimen te ontvreemden. Tot 1943 lekt er zo uit Project Manhattan veel informatie naar de Sovjets. De Amerikanen verplaatsen daarom hun onderzoek naar geheime locaties in onder meer New Mexico. Onder de leiding van natuurkundige Robert Oppenheimer werkt een team van 130.000 non-stop aan de bom.

Het einde is bekend: de Amerikanen werpen op 6 en 9 augustus 1945 zonder gêne Little Boy en Fat Man af boven Hiroshima en Nagasaki. Een maand eerder is de eerste testbom tot ontploffing gebracht. Alle spionage ten spijt zijn landen als Japan, Duitsland, en de Sovjet-Unie te laat. Stalin vreest al gauw een inval van de Amerikanen in het zojuist door de Sovjets veroverde grondgebied en maant Koertsjatov haast te maken met de atoombom: ‘Kameraden. Bezorg ons snel atoombommen. Vraag alles wat je maar nodig hebt. Als een kind niet huilt, weet z’n moeder niet wat hij wil.’

Onderzoek of je leven

Er is veel informatie via spionage vergaard, maar het is onduidelijk wat er van klopt. Kortom, uitproberen dus. Koertsjatov en zijn team van wetenschappers sluiten zich op in het kloosterstadje Sint Sarov, speciaal hernoemd tot de geheime locatie Arzamas-16. Terwijl de rest van Rusland verhongert, worden Koertsjatov en zijn collega’s daar in de watten gelegd. Het team is zich echter zeer bewust van zijn taak: er moet snel een bom komen om het land te beschermen tegen de Amerikaanse dreiging. Niet in de laatste plaats uit eigen lijfsbehoud.

Als snel rijzen er verschillende problemen. De winning van uranium verloopt moeizaam, evenals de isotoopscheiding en de plutoniumproductie. Uranium wordt bijvoorbeeld lang gehaald uit onderzoeksbases die op de Duitsers veroverd zijn. De Duitsers op hun beurt haalden de grondstof via België uit Congo. Na afloop van de Tweede Wereldoorlog raakt dit Duitse uranium snel op en moeten de Russen nieuwe bronnen aanboren.

Maar toch: in 1946 kan Koertsjatov een werkende reactor demonstreren. Onder toeziend oog van een van Stalin’s inspecteurs produceert het apparaat een paar watt aan energie. De informant is niet onder de indruk, maar Koertsjatov is laaiend enthousiast: ‘Onze eerste honderd watt van een kernreactie. Atoomenergie staat ter dienst van de Sovjets!’

Keiharde wetenschap

Nu is er alleen nog een grotere reactor nodig. In juni 1948 werkt deze, maar vanwege problemen met de reactorkern ligt hij al snel weer een half jaar stil. Leider van het commissariaat voor interne zaken Lavrenti Beria is inmiddels nauw betrokken bij het project. De op het paranoïde af wantrouwige Beria is bezorgd en dreigt de wetenschappers in 'kampstof' te veranderen als ze hun doel niet behalen. Ook Koertsjatov is vervangbaar, zo laat Beria hem weten. Uit alle hoeken neemt de druk toe. Verwijten en verdachtmakingen vallen over en weer onder de wetenschappers. Zo zou quantummechanica een gevaar voor het communisme zijn.

Om de boel te sussen stelt Beria voor om een conferentie te houden onder deeltjeswetenschappers. Wanneer Beria Koertsjatov vraagt wat hij van dit quantumverwijt vindt, antwoordt Koertsjatov: ‘Maar wat als we ongelijk hebben. Dan moeten we al ons werk maar weggooien.’ Beria brengt daarop rapport uit bij Stalin: ’Koertsjatov vertelt me dat dit ons project in gevaar kan brengen. Waarom zeggen we de conferentie niet af?’ Waarop de dictator antwoordt: ‘Luister Lavranti. Laat de natuurkundigen met rust. Zij klaren de klus. We kunnen ze altijd later nog neerschieten’.

Wordt vervolgd

Op 29 augustus 1949 kijken Koertsjatov en Beria vanuit een bunker naar proeflocatie Semipalatinsk. Koertsjatov geeft het sein om af te tellen. Ademloos zien de twee hoe kilometers verderop de eerste Sovjet-atoombom ontploft. Zodra de schokgolf voorbij de bunker is, barsten ze uit in gejuich. 'Hij doet het, hij doet het!' schreeuwt Koertsjatov. De wetenschapper vermoedde dat hij en zijn team zouden worden geëxecuteerd als de bom niet zou werken. De altijd argwanende Beria had twee inspecteurs laten invliegen die ook aanwezig waren bij Amerikaanse atoomproeven. Om zeker te zijn dat de wetenschappers hem niet voor de gek zouden houden. Na de ontploffing is Beria blij en kust de wetenschappers, maar zelfs dan is hij nog achterdochtig. Pas na een dubbelcheck bij de inspecteurs gelooft hij dat het werkelijk gelukt is. Hij belt Stalin, die al op de hoogte blijkt te zijn. Koertsjarov en zijn wetenschappers krijgen de Stalinprijs en levenslange erkenning.

Het kost Koertsjatov vier jaar om de bom te bouwen, even lang als de Amerikanen met hun Project Manhattan. Na augustus gaat Koertsjatov verder met het uitbouwen en geavanceerder maken van de bommen. Maar weer zijn de Verenigde Staten een stap voor. In november 1952 brengen zij als eerste de waterstofbom tot ontploffing. Deze bom is vijfhonderd keer zo explosief als de bom op Hiroshima. Tijdens het experiment wordt een heel eiland van de aarde weggevaagd. Een half jaar later volgt de bom van het team van Koertsjatov. De Koude Oorlog wordt nu in alle hevigheid uitgevochten op testlocaties, met steeds grotere en verwoestender explosies. Koertsjatov is uitgegroeid tot de drijvende kracht achter atoomgrootmacht Sovjet-Unie en kan opgelucht ademhalen. Zeker als Stalin in 1953 overlijdt.

Bekijk en beluister

• Andere Tijden: Avond van de Bom


• Voorlichtingsfilm Bescherming Bevolking


• OVT: Geschiedenis van de Nederlandse kernenergie