Verhaal rondom grondlegger Duitse identiteit berust op mythes Hermann valt definitief van Duits voetstuk
Opera’s, treurspelen en als letterlijk en figuurlijk hoogtepunt het 53-meter hoge standbeeld in het plaatsje Detmold. Niets was voor de Duitsers gek genoeg, want hij was immers de bevrijder van de Germanen. We hebben het hier over Arminius de Cherusk oftewel Hermann. Eeuwenlang werd hij gezien als de grondlegger van de Duitse identiteit, want onder zijn leiding zouden de Germaanse stammen tijdens de Varusslag de Romeinen in het jaar 9 in de pan hebben gehakt.
Verhaal rondom grondlegger Duitse identiteit berust op mythes
Toch blijkt een groot deel van de verhalen rondom Hermann op mythes te berusten en staat Hermann nu haast symbool voor doorgeslagen nationalisme. Niettemin zijn de Duitsers hem niet helemaal zat, want in het jaar dat het precies 2000 jaar geleden is dat de Varusslag plaatsvond, zijn er allerlei tentoonstellingen en voorstellingen te zien die het ware verhaal rondom Hermann vertellen.
Het moet één van de pijnlijkste nederlagen voor de Romeinen zijn geweest. In het jaar 9 werden de Romeinen onder leiding van de commandant van het Romeinse leger in Germanië, Publius Quinctilius Varus, nabij Kalkriese in Duitsland in de val gelokt en afgeslacht. Ruim 20.000 Romeinen sneuvelden en Varus stortte zich samen met een aantal andere stafofficieren in het zwaard. Het gevolg was dat de Romeinen voortaan achter de Rijn bleven en alles over de rivier Germaans grondgebeid was.
Vijftien eeuwenlang werd er niemand persoonlijk aangewezen als de grote winnaar van de Varusslag. Maar dat veranderde toen aan het einde van de vijftiende eeuw een tekst van de Romeinse geschiedschrijver Tacitus werd ontdekt. In dit schrift werd Arminius de Cherusk genoemd. In dezelfde periode ontstond ook het natiebesef in Europa en iedere bevolkingsgroep die ook maar iets te maken had gehad met de Romeinen, was op zoek naar een held. Voor de Fransen was dat Vercingetorix, voor de Belgen Ambiorix en de Nederlanders hadden Julius Civilis. De tekst van Tacitus was dus een schot in de roos. Er was een Duitse held geboren.
Al snel werd veel rondom Arminius geromantiseerd. Zo zou hij de Germanen die daarvoor vaak met elkaar in de clinch lagen, hebben weten te verenigen en daarmee de grondlegger zijn van de Duitse natie. In het plaatsje Detmold zouden de Germanen gezamenlijk ten strijden hebben getrokken. Ook Maarten Luther was een groot fan van Arminius en de mannen rondom de beroemde protestant gaven Arminius ook de naam Hermann. Hij was namelijk de heir-man oftewel de legerman.
De cultstatus rondom Hermann bereikte een hoogtepunt in negentiende eeuw. Zo werden er veel toneelstukken en opera’s over hem opgevoerd en wilden patriottistische jongeren aan het begin van de negentiende eeuw dat er een monument zou komen. De studenten streefden naar een nieuw Duitsland met Hermann als voorbeeld. Conservatieve krachten hielden de bouw echter tegen.
Maar toen de Pruisen in 1871 de Fransen versloegen en het Duits keizerrijk werd gesticht, kwam er wel geld vrij voor een monument en in 1875 werd de bouw van de Hermannsdenkmal in Detmold voltooid. Hiermee werd Arminius ook gelijk het voorbeeld van het groeiend nationalisme. Omdat de Duitsers nog lang niet klaar waren met de Fransen, wees het zwaard op het standbeeld richting Frankrijk. Daarbij werd Hermann ook menigmaal door kanselier Bismarck gebruikt in de campagne tegen de katholieken, want Rome was immers ook een gevaar. Het monument bleef tot aan het einde van het naziregime een soort van bedevaartsoord voor nationalisten.
De afgelopen twintig jaar zijn er echter veel nieuwe bronnen naar boven gekomen die aangeven dat Hermann helemaal niet de Germaanse eenheid heeft gesmeed. Hij had een hulpleger van keizer achter zich gekregen en daarmee de Romeinen verslagen. De Germanen lagen ook na de slag net als daarvoor weer met elkaar in de clinch en was er van eenstemmigheid helemaal geen sprake. De onderlinge rivaliteit onder de Germanen is Hermann overigens zelf ook fataal geworden, omdat hij zeven jaar na de Varusslag werd vermoord door een Germaan. Bovendien was Arminius helemaal geen op en top Germaan. Hij had namelijk een opleiding gehad bij de Romeinen en was lange tijd een bondgenoot van Varus. Hierdoor zagen de Germanen hem ook een beetje als een Romein en de Romeinen na de Varusslag als een verrader.
Om de mythe compleet te maken, is er uit bronnen gebleken dat de slag helemaal niet heeft plaatsgevonden in Detmold. Uit opgravingen blijkt dat Kalkriese de vermoedelijke plek is geweest waar de Romeinen een kopje kleiner zijn gemaakt.
Dit betekent echter niet dat de populariteit van Hermann pas de afgelopen twintig jaar onder de Duitsers is gedaald. Na de Tweede Wereldoorlog schaamden de meesten Duitsers zich voor Hermann en werd er niet veel over hem gepraat. Tegenwoordig speelt Hermann alleen nog een rol bij extreem rechtse groepen en vinden de meesten de vroegere Hermann-verering nog een steeds een beetje gênant. Niettemin zien de Duitsers er ook wel weer de humor van in en is er de afgelopen jaren heel veel over Hermann geschreven. Dit heeft er mede voor gezorgd dat er nu, 2000 jaar na de slag, uitgebreid wordt stilgestaan bij de mythes. Zo zijn er in drie exposities te zien in Haltern am See, Kalkriese en Detmold die de mythes blootleggen en je kunt zien hoe de Germanen nu daadwerkelijk leefden en dat er van een Duitse eenheid helemaal geen sprake was.
Lotte Kaatee, medewerker OVT
Meer informatie:
