In het najaar van 1918 werd de wereld getroffen door een stille ramp. De verschrikkingen van de Eerste Wereldoorlog waren bijna ten einde toen een moordend virus zich in razend tempo over alle continenten verspreide. De ziekte doodde in korte tijd tussen de 20 en 40 miljoen mensen.

In de geschiedenis is geen andere epidemie bekend die zo snel en zo hard toesloeg, maar desondanks was er weinig aandacht voor. Hoewel het virus misschien meer levens heeft gekost dan de Eerste Wereldoorlog zelf, wordt er in historische overzichten zelden melding van gemaakt. Door de huidige angst voor een nieuwe pandemie groeit echter de aandacht voor dit verschijnsel.

Een eerste golf

Al in het voorjaar van 1918 deed de griep zijn intrede. A. Norden schreef toen een pamflet met als titel De Spaansche Ziekte. Hierin stond: ‘Den 28sten Mei bereikte ons uit Spanje het bericht dat daar een geheimzinnige ziekte was uitgebroken, die snel om zich heen greep, in alle kringen zijn intrede deed, zoodat ook de koning en verschillende ministers door de kwaal werden aangegrepen en dus zich in de eerste oogenblikken als zeer ernstig deed aanzien.’ Hoewel er veel mensen ernstig ziek worden, is de ziekte dan nog niet catastrofaal. Norden kan zijn patiënten dan ook gewone gezonde bedrust voorschrijven en concluderen: ‘de ziekte heeft tot dusver bewezen een goedaardige te zijn.’

Waar de ziekte precies is ontstaan, is tot op de dag van vandaag onbekend. In Spanje was al in februari een eerste uitbraak en algemeen heerste de gedachte dat het virus daar vandaan kwam. Maar ook in Amerika waren al heel vroeg in het voorjaar gevallen ontdekt en misschien moet de haard daar worden gezocht. In ieder geval dreef de eerste golf eind augustus over om in oktober met verhevigde kracht toe te slaan.

Deze aanval zorgde wereldwijd voor enorme aantalen doden, waarbij alleen Australië en enkele kleine eilanden bleven gespaard. In Philadelphia stierven alleen in oktober al 11.000 mensen aan de ziekte. In het Zuid-Afrikaanse Kaapstad ‘kampte men met gebrek aan lijkkisten en werden de lichamen in dekens gehuld en begraven in massagraven.’ Een dorp in Alaska telde 76 sterfgevallen op 82 inwoners.

                  Waarschuwing voor de varkensgriep in 1976

Nederland

De dodelijke golf overspoelde ook Nederland. Op 15 oktober stond in een krantenbericht: ‘Naar wij van geneeskundige zijde vernemen is de tweede epidemie van de Spaansche ziekte in de hoofdstad, welke reeds een week woedt, van veel ernstiger aard dan de vorige maal… Een zeer ongunstig verschijnsel is het, dat ernstige gevallen van longontsteking nu in veel grootere mate dan in Augustus voorkomen. Zoo hebben gisteren 14 oktober alle auto’s van de Geneeskundige Dienst den geheelen avond gereden voor het vervoer van lijders aan longontsteking naar de ziekenhuizen…’ In totaal overleven in Nederland ongeveer 28.000 mensen de griep niet.

De griep heerste niet overal in gelijke mate. Sommige streken, dorpen en steden werden meer getroffen dan andere. In Nederland was de griep vooral in Amsterdam en het Noordoosten van Nederland actief. In Hollandscheveld, een dorp in de buurt van Hoogeveen, stierven in een paar weken tijd negentigmensen.

Jaap Damming, destijds als 10-jarig jongetje ernstig ziek in bed, herinnerde zich dat de dokter kwam kijken en onheilspellend orakelde: ‘Als er niks bijkomt, misschien haalt hij het.’ ‘Want’, vervolgde Damming, ‘het gebeurde ook dat er longontsteking bijkwam en dan was het helemaal verloren. Mensen met longontsteking die gingen haast allemaal dood.’ Ook de eindeloze rij begrafenissen in Hollandscheveld hebben indruk gemaakt op de jonge Damming: ‘Het gebeurde wel dat er vier rouwstoeten door het kanaal voeren. En de buren en de familieleden zaten allemaal op die doodskisten. Met een witte zakdoek in de handen. Van verdriet.’

Longontsteking

Bij de verschijnselen van de Spaanse griep hoorde een snel ontwikkelende longontsteking. Een arts beschreef het ziektebeeld : ‘Aanvankelijk lijkt de ziekte op een gewone griep. Maar razendsnel ontwikkelen de patienten een viskeuze longontsteking. Twee uur na opname hebben ze al roodbruine vlekken op hun jukbeenderen en een paar uur later zie je al hoe de blauwzucht zich vanaf de oren over het hele gezicht verspreidt….De dood laat dan nog slechts een paar uur op zich wachten en die tijd wordt gevuld met een gevecht om een paar happen lucht totdat ze stikken. Vreselijk is het.’

Het was de snelle longontsteking die fataal was en waartegen weinig was te doen. Artsen stonden in 1918 met de handen in het haar en konden niet meer doen dan wat algemene adviezen geven. Dr. Ph.H. Ritter Jr.: ‘De “Spaansche griep” verspreidde evenveel vrees als vroeger de pest of de pokken. De doodsangst, waarin men verkeerde, voor de plotseling zich openbarende ziekte, die den patient in een krampachtige worsteling met den steeds overwinnenden dood een bijna zeker einde deed tegemoet gaan, stemde tot een sombere neerslachtigheid en tot een naargeestige stemming. Van Overheidswege werden voorschriften op hygienisch gebied ter bestrijding van deze ziekte gegeven. “Neem toch vooral het stof in Uw vertrekken niet droog op”, - dat was een gebiedende eisch – “zet dag en nacht de vensters open, zoodat steeds versche lucht aanwezig zij.”

Artsen probeerden wel van alles om concreter hulp te kunnen bieden. Roelof Schokker uit Hollandscheveld herinnerde zich dat er gebruik werd gemaakt van taftzijde om de borst te laten broeien. Ook werden ‘sublimaat-injecties, berookingen met salpeterig zuur, eucalyptusolie, suikerbieten’ gepropageerd. Maar het waren meer middelen om de angst weg te nemen dan om de ziekte te bezweren

Ook met de huidige stand van wetenschap zou er weinig te doen zijn tegen het virus. A. Osterhaus, directeur van het influenzacentrum. ‘Als we kijken wat er in 1918 is gebeurd, als we kijken naar de grote sterfte die aanvankelijk optrad bij jonge mensen, dat waren mensen die acuut blauw werden, acuut een longontsteking kregen, heel plotseling, en binnen een of twee dagen dood waren. Daar doe je met antibiotica helemaal niks aan want er is nog geen bacterie in het spel. Op dat moment is het het virus.’

Het is het virus. Maar welk virus? De exacte samenstelling van het Spaanse griepvirus is nog steeds niet bekend. Na veelvuldig onderzoek, onder andere van longweefsel van bevroren lijken in Alaska, is in de loop der jaren duidelijk geworden dat het een influenza A-virus betrof, en wel een vogelgriepvirus. Maar de genetische samenstelling van het virus kent men nog niet en de vraag waarom deze griep zo dodelijk was, kan niet definitief beantwoord worden.

Het is de reden dat ook deze nieuwe griepaanval met argwaan wordt bekeken. Volgens Osterhaus kan niet worden uitgesloten dat er ooit een wereldwijde epidemie, een pandemie, uitbreekt met dezelfde dodelijke slagkracht als die van 1918. ‘Ik zie geen enkele reden om aan te nemen dat het onmogelijk is dat zo’n zelfde soort virus, een virus met dezelfde mogelijkheden om mensen ziek te maken en zich over de wereld te verspreiden, zich opnieuw voordoet.’