Al in 1915 was hierover een rechtszaak De Telegraaf schond neutraliteit in Eerste Wereldoorlog
Volgens professor Joan Hemels heeft een flink aantal Nederlandse journalisten zich tijdens de Eerste Wereldoorlog laten omkopen door de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Daarmee schonden ze de neutraliteit van ons land. De Telegraaf werd al in 1915 beschuldigd van betaling door de Engelse regering.
Kick Schröder was in 1915 hoofdredacteur van De Telegraaf. Hij was toen al enkele decennia gevreesd vanwege zijn beruchte columns onder de naam ‘Barbarossa’ en ‘Dagboek van een Amsterdammer’.
In februari van dat jaar had hij ruzie gekregen met luitenant J. Mallinckrodt. In een aanklacht tegen de militair eiste de journalist een schadevergoeding ‘op grond dat op een avond genoemde officier in een café te Amsterdam, ten aanhore van een aantal andere bezoekers, zou gezegd hebben, dat de redactie van het dagblad De Telegraaf tegenwoordig wordt betaald door de Engelsche regeering, om stemming te maken voor de geallieerden. Gevorderd wordt een schadevergoeding van tienduizend gulden.’
Een maand later trok de militair zijn beschuldiging in: "Ikverklaar dat wanneer ik de in de dagvaarding vermelde woorden mocht hebben gebezigd, dit mij leed doet, dat ik die woorden intrek, den eischer deswege mijne excuses aanbied en hem houd voor een man van eer."
En daarmee was de zaak afgelopen, alhoewel het verwijt van Mallinckrodt nou ook weer niet geheel onbegrijpelijk was. In juni dat jaar schreef Schröder namelijk in zijn krant: ‘In het centrum van Europa bevindt zich een troep gewetenlooze schurken, die den oorlog hebben veroorzaakt.’ Daarmee bedoelde hij de Duitsers, die in zijn ogen een enorm gevaar vormden. Nog voordat het jaar was afgelopen, had hij hiervoor de cel van binnen gezien na een bijzonder zware aanklacht: bedreiging van de Nederlandse staat.
In augustus verliet Schröder aanvankelijk als winnaar de rechtszaal: ‘De Amsterdamsche rechtbank heeft den hoofdredakteur van De Telegraaf vrijgesproken van de beschuldiging van opzettelijke publicatie van militaire geheimen. Het O.M. had één maand gevangenisstraf geëist.’
Alsnog opgepakt
In december 1915 werd Schröder alsnog bij zijn huis op Weesperzijde 17 in Amsterdam gearresteerd vanwege bedreiging van de neutraliteit van de Staat. Hij werd onder meer aangeklaagd voor een artikel in zijn krant op 27 november, waarin de neutraliteit van Nederland ter discussie werd gesteld. Volgens hem moest met name Duitsland worden bestreden, voordat dit Nederland zou overnemen. En daarmee vond de regering dat er een gevaarlijke grens was overschreden, die de officiële neutraliteitspolitiek in gevaar bracht.
Dat betekende overigens niet dat de journalist met groots machtsvertoon werd opgepakt – integendeel. ‘Met lijn 10 – een auto of rijtuig was niet medegebracht – reden de politiemannen met hun gevangene naar het Leidseplein, vanwaar zich men te voet naar het Paleis van Justitie aan de Prinsengracht begaf. Nadat dhr. Schröder het bevel tot gevangenneming was beteekend, werd hij te voet door het drukke stadsdeel naar het Huis van Bewaring overgebracht.’
In een reactie schreef De Telegraaf het werk van zijn hoofdredacteur voort te zetten. De affaire bleek ook goed te zijn voor het aantrekken van veel nieuwe abonnees, zoals de krant meteen na de arrestatie op de voorpagina meldde.
Vanzelfsprekend ontstond een groot debat, tot in het buitenland toe. Veel prominenten maakten zich serieus zorgen over de persvrijheid in Nederland. De volgende hoogleraren van de Universiteit van Amsterdam onderschreven daarom op 9 december een petitie: dr. R. C. de Boer, dr. J. T. de Boer, dr. G. Hondius Boldingh, dr. I. Bolk, dr. L. E. J. Brouwer, dr. H. Brugmans, dr. A. Bruining, dr. H. Burger, dr. D. van Embden, mr. J.A. van Hamel, mr. A. Kranenburg, dr. W. J. Kühler, dr. S. Mendes de Costa, dr. J. C. H. de Meijere, dr. J. van Rees, dr. C. van Rijnberg, dr. P. Ruitenga, dr. R. Sissingh, dr. A. Smits, dr. Th. J. Stomps, dr. M. Straub, dr. IJ. Treub, dr. E. Verschaffelt en dr. J.K.A. Wertheim Salomonson.
Dagblad Het Volk was daarop zo vriendelijk om de namen te geven van de professoren, die de oproep niet hadden ondertekend: dr. Völter, dr. De Bussy, dr. Hackmann, mr. Molster, mr. Scholten, mr. Hijmans, mr. dr. Nolens, dr. Bodenstein, dr. Pel, dr. Rotgans, dr. Saltet, dr. Lanz, W.M. de Vries, dr. Korteweg, dr. Max Weber, dr. Sluiter, dr. Holleman, dr. Eug, M.F.T. Dubois, dr. Zeeman, dr. de Vries, dr. van der Waals jr., dr. Kohnstamm, P. van der Wielen, dr. te Winkel, dr. Kuiper, dr. Elhorst, mr. Steinmetz, dr. Beck, dr. Boissevan, jhr. Six, J.H. Scholto, dr. Swaen en dr. Hugo de Vries.
De discussie over Schröder en zijn krant duurde maandenlang - tot ver in het buitenland. Ook de rechters waren het niet met elkaar eens: in 1916 vrijspraak 'van de beschuldiging van het in gevaar brengen van den onzijdigheid van den Staat' en in 1917 zowel een veroordeling als een definitieve vrijspraak. Schröder bleef daarna nog lang verbonden aan De Telegraaf.
(Jurryt van de Vooren)
