Main Content

Geschiedenis van een magisch voorwerp Het radiotoestel in de Tweede Wereldoorlog

  • 4 mei 2009
<p>Illegaal uisteren naar de radio tijdens de bezetting (foto: <a href=www.kwaad.net/Radio.html )

" />
Zoom

Illegaal uisteren naar de radio tijdens de bezetting (foto: www.kwaad.net/Radio.html )

"Hiermede bericht ik uw dat Groeneveld H.G., woonachtig Hoogstraat 22 te Werkendam in het bezit is van een radio die ingeleverd had moeten worden. Daar het genoeg is zag ik gaarne dat deze persoon uit de weg geruimd moet worden daar hij al zooveel antiduitsche propaganda erop na houdt met iedereen op te hitsen en dergelijke dingen almaar verder. Hoogachtend (ondertekening ontbreekt)."

Geschiedenis van een magisch voorwerp

Over de radio tijdens de Tweede Wereldoorlog is al veel geschreven. Onlangs nog bleek uit een proefschrift van Onno Sinke dat het bereik van Radio Oranje veel minder is geweest dan velen lang hebben gedacht. Over de omroep in Hilversum schreef Dick Verkijk al in 1974 het vuistdikke "Radio Hilversum 1940-1945". De strijd om de omroep tussen 1923 en 1947 werd uitgebreid beschreven door J.H.J. van den Heuvel in "Nationaal of verzuild: de strijd om het Nederlandse omroepbestel in de periode 1923-1947."

Vermoedelijk schreef Gidi Verheyen met "Het radiotoestel in de Tweede Wereldoorlog" de eerste studie over de geschiedenis van een""voorwerp" tijdens de oorlog. Maar een voorwerp dat niet zomaar een voorwerp was. De rol die het radiotoestel zich in de jaren '30 razendsnel had weten te verwerven is vergelijkbaar met de opkomst van de tv in de jaren '60. Jarenlang werd er door gezinnen gespaard om zich een "oor op de wereld" te kunnen permitteren.

Het nazisme zonder propaganda is ondenkbaar. Radio speelde daarin een enorme rol. Propaganda-minister Goebbels noemde de radio, in het bijzonder de Duitse "Volksempfänger", niet voor niets al in 1933 "das allermodernste und das allerwichtigste Massenbeeinflussungsmittel, das es überhaupt gibt."

Geen wonder dat de Duitse bezetter de radio massaal inzette bij de propaganda voor het nazisme in Nederland. Op 9 maart 1941 werden de oude omroepverenigingen opgeheven en kwam er een nieuwe, geconcentreerde nationale "rijksradio" onder directe Duitse controle. 

Met de geconcentreerde nazi-radio ontbrandde in de aether ook een propaganda-oorlog. Vanuit Engeland probeerden Radio Oranje en de BBC de geest van verzet in Nederland aan te wakkeren. De Duitsers probeerden deze uitzendingen massaal te storen, maar slaagden daar maar ten dele in. 

Als in mei 1943 in Twente stakingen uitbreken als protest tegen het opnieuw in krijgsgevangenschap nemen van alle Nederlandse miltairen uit de meidagen van 1940, besluit de bezetter om als strafmaatregel alle radiotoestellen verbeurd te verklaren. Alle Duitse top-nazi's, inclusief Himmler, Bormann en Hitler zelf, geven hun fiat aan het voorstel. 

In zijn boek toont Gidi Verheijen nadrukkelijk aan hoe verknocht de Nederlander was aan zijn radiotoestel. In totaal werden desondanks zo'n 825.000 toestellen ingeleverd. Vele daarvan waren echter "kneusjes" of zelfbouw-toestellen die het bezit van een "echt" toestel moesten camoufleren. In totaal, zo schat Verheijen, doken in Nederland ca. 300.000 radiotoestellen illegaal onder. Daarmee is het verbergen van een radiotoestel en het stiekem luisteren naar illegale zenders vermoedelijk de belangrijkste verzetsdaad geweest van talloze Nederlanders.

"Weldele Heer, In de veronderstelling dat UEd. onbekend is met het feit dat er bij de heer Akkermans, Gerardus Majellastraat 37 een radiotoestel NIET ingeleverd is en dit op geregelde tijden word gebruikt om de Engelsche uitzendingen te beluisteren, verzoek ik UEd. beleefd, maatregelen te treffen daar ik anders genoodzaakt ben het feit aan de Duitsche Weermacht door te geven. Hoogachtend, een NSB-lid."

Gidi Verheijen, "Het radiotoestel in de Tweede Wereldoorlog", uitg. E.J.M. Verheijen, Buchten, isbn 978-90-9024119-7